حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٨ - روش شناسی آیت الله بروجردی در کشف سندهای مرسل با تأکید بر کتاب «الموسوعة الرجالیة»

نمونۀ دوم: در سند دیگر از الکافی چنین گزارش شده است:

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِ‌ بْنِ‌ النُّعْمَانِ‌ عَنْ‌ یَعْقُوبَ‌ بْن‌ شُعَیْبٍ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السلام) قَالَ: قُلْتُ لَهُ فِی كَمْ أَقْرَأُ الْقُرْآن‌ و... .[٨٣]

آیت‌الله بروجردی به ارسال در سند مذکور معتقد است و علت آن را، قلب نام راویان می‌داند. در این نمونه، قلب و جابه‌جایی مکانی بین نام دو راوی رخ داده و سند صحیح «الحسین بن خالد عن یعقوب بن شعیب عن ابی‌عبدالله (علیه‌السلام) » است.[٨٤] تتبع در سند روایات کتب اربعه نشان می‌دهد که بیشتر روایات یعقوب بن شعیب از امام صادق (علیه‌السلام) بی‌واسطه و بیشتر روایات حسین بن خالد از آن حضرت با واسطۀ یعقوب بن شعیب گزارش شده که این امر قرینه‌ای بر جابه‌جایی نام این دو راوی در سند یادشده است.

نمونۀ سوم: در سندی از روایات الکافی آمده است:

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی‌ نَصْرٍ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِیٍ‌ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ (علیه‌السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّا یُخْرَجُ مِنَ الْبَحْر و... .[٨٥]

آیت‌الله بروجردی معتقد است، در سند ارائه‌شده نیز قلب رخ داده و روایت محمد بن علی از امام کاظم (علیه‌السلام) مرسل است و صحیح آن «محمد بن علی، عن ابن‌أبی‌نصر عن أبی‌الحسن (علیه‌السلام) » است.[٨٦] در تأیید آن باید افزود که به لحاظ طبقه‌شناسی نیز مشکلی در روایت محمد بن علی کوفی از بزنطی وجود ندارد. ایشان بر این باورند که محمد بن حسین در سند نیز مصحف محمد بن حسن صفار است و روایتی از صفار (م. ٢٩٠ق) از بزنطی (م. ٢٢١ق) گزارش نشده است. هرچند گمان‌های دیگر نیز در سند متصور است که در این مقال نمی‌گنجد.[٨٧]

نمونۀ چهارم: در سند الکافی چنین گزارش شده است:

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسی عَنْ أَبِی‌ ثَابِتٍ‌ عَنْ‌ حَنَانٍ‌ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السلام) قَالَ: مَاتَ مَوْلی لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ (علیه‌السلام) و... .[٨٨]

[٨٣]. الکافی، ج٢، ص٦١٧، ح٣.

[٨٤]. الموسوعة الرجالیة، ج١، ص٣٩٥؛ اسانید کتاب الکافی، ج٨، ص٤٢٠.

[٨٥]. الکافی، ج١، ص٥٤٧، ح٢١.

[٨٦]. الموسوعة الرجالیة، ج١، ص٣٩١؛ اسانید کتاب الکافی، ج٥، ص٤٠٦.

[٨٧]. چنان‌که آیت‌الله بروجردی ذیل خبر مذکور یادآور شده، «محمد بن الحسین» در سند مذکور، تصحیف‌شدۀ محمد بن الحسن ـ صفار ـ ‌است، زیرا محمد بن یحیی از صفار روایت کرده است و نیز محذوری در روایت صفار از محمد بن علی ـ کوفی ـ ‌وجود ندارد؛ برخلاف روایت صفار از بزنطی که مرسل است.

[٨٨]. الکافی، ج٧، ص١٣٦، ح٩.