حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٥ - روش شناسی آیت الله بروجردی در کشف سندهای مرسل با تأکید بر کتاب «الموسوعة الرجالیة»

که چهارده نمونۀ دیگر[٦٣] در کتاب تهذیب الأحکام وجود دارد که ابن‌أبی‌نصر بزنطی از داود بن حصین گزارش کرده است.[٦٤] بنابراین با توجه به شباهت نام «ابن‌عیسی» و «بزنطی» و احتمال تکرار بودن یکی از آن‌ها، نسخه‌نویس در زمان کتابت، یکی از آن‌ها را حذف کرده که سبب ارسال در سند شده است.

نمونۀ دوم: در سند یکی از روایات کتاب الکافی چنین آمده:

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ وَ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ جَمِیعاً عَنْ‌ مَعْمَرِ بْنِ‌ یَحْیی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُل‌... .[٦٥]

آیت‌الله بروجردی در تبیین ارسال در سند مذکور بر این باور است که روایت بزنطی و ابن‌أبی‌عمیر از معمر بن یحیی مشکوک به ارسال است و حذف راوی واسطه، از قلمِ نسخه‌نویسان رخ داده است.[٦٦] به قرینۀ سایر روایات که در آن ابن‌أبی‌عمیر و بزنطی با واسطۀ ابن‌أُذینه یا ثعلبة بن میمون از معمر بن یحیی گزارش کرده‌اند[٦٧]، روایت ابن‌أبی‌نصر (م. ٢٢١ق) و ابن‌أبی‌عمیر (م. ١١٧ق) که از اصحاب امام کاظم و رضا (علیه‌السلام) به شمار می‌آیند از معمر بن یحیی (بن سالم)، مرسل است. هم‌چنین نجاشی طریق خود به کتاب معمر بن یحیی را با واسطه ثعلبة بن میمون روایت کرده است.[٦٨] با توجه به این قرینه‌ها، اشتباه‌ نسخه‌نویسان دلیل حذف راوی واسطه تا معمر بن یحیی در سند شده است.

نمونۀ سوم: در سندی دیگر از الکافی چنین آمده:

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسی‌ عَنِ‌ الْقَاسِمِ‌ بْنِ‌ یَحْیی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تَقْلِیمُ الْأَظْفَار و... .[٦٩]

آیت‌الله بروجردی بر این گمان است که روایت حسن بن راشد از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مرسل است و حذف واسطه ـ عن ابی‌عبدالله (علیه‌السلام) ـ در روایت حسن بن راشد از

[٦٣]. ر.ک: تهذیب الأحکام، ج٣، ص١٦٤، ح١٦؛ ص٢٢٦، ح٨٣؛ ص٢٣٣، ح١١٧؛ ص٣٢٥، ح٤١؛ ج٤، ص٢٨٨، ح٥؛ ج٥، ص٧٥، ح٥٥؛ ج٦، ص٢٠٩، ح٥؛ ص٣٠٠، ح٥٠؛ ج٧، ص١٧٥، ح٣٠؛ ص٣٤٨، ح٥٥؛ ص٣٥٦، ح١٣؛ ص٣٩٠، ح٣٩؛ ج٨، ص١٤٤، ح٩٧؛ ج١٠، ص١٥٦، ح٢.

[٦٤]. و نیز همسانی طبقات روایت این دو، نمایان‌گر افتادگی در سند مذکور است، زیرا «بزنطی» متوفای ٢٢١ قمری و از اصحاب امام کاظم و رضا(ع) به شمار می‌آید (رجال الطوسی، ش٢٥٧٢ و ٥٠٠٧). و «داود بن حصین» از اصحاب امام صادق و کاظم(ع) شمرده شده است.

[٦٥].الکافی، ج٧، ص٤٦٢، ح١٥.

[٦٦]. الموسوعة الرجالیة، ج٤ ص٣٦٤؛ تجرید اسانید الکافی، ج١، ص٢٧١؛ اسانید کتاب الکافی، ج٨، ص١٢٤،

[٦٧]. ر.ک: الکافی، ج٢، ص٢٢٠، ح١٨؛ ج٣، ص١٨٥، ح١؛ علل الشرایع، ج١، ص٩٢، ح١؛ تهذیب الأحکام، ج٢، ص٩٣، ح١١٦.

[٦٨]. رجال النجاشی، ص٤٢٥، ش١١٤١.

[٦٩]. الکافی، ج٦، ص٤٩٠.