حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٢٠ - روش شناسی آیت الله بروجردی در کشف سندهای مرسل با تأکید بر کتاب «الموسوعة الرجالیة»

حسن بن جهم بن بکیر از ابی‌عبدالله (علیه‌السلام) مرسل است.[٩٧] بدین‌سان، سند در هر دو صورت مرسل است. جست‌وجو در سند روایات کتب اربعه نشان می‌دهد، از حسن بن جهم ٧٨ حدیث گزارش شده؛ از این تعداد، ٢٥ روایت او از امام صادق (علیه‌السلام) است که تمامی آن‌ها با واسطه نقل شده است.[٩٨] در دو مورد، روایتش از عبدالله بن بکیر است و او نیز توسط مشایخ خود از آن حضرت روایت کرده است.[٩٩]

نمونۀ دوم: در سند الکافی چنین آمده است:

عِدَّةٌ ٌمِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَمْرِو بْنِ سُلَیْمَانَ الْبَجَلِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ شُعَیْبِ عَنِ مِیثَمٍ التَّمَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ‌ رَجُلٍ‌ عَنْ‌ أَبِی‌ مِخْنَفٍ‌ الْأَزْدِیِّ قَالَ: أتَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ رَهْطٌ مِنَ الشِّیعَة و... .[١٠٠]

ایشان دربارۀ این سند، عبارت «شعیب عن میثم التّمار» را تصحیف و صحیح آن را «شعیب بن میثم التمار» می‌داند، زیرا میثم تمّار در سال ٦٠ قمری به شهادت رسید و از راویان طبقۀ دوم شمرده شده[١٠١] و ابومخنف از طبقۀ پنجم به شمار می‌آید و روایت میثم با دو واسطه از او ممکن نیست. هم‌چنین با توجه به طبقۀ ابومخنف، روایت او از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نیز مرسل است.[١٠٢] بدین‌سان تصحیف در سند الکافی سبب ارسال شده است.

نمونۀ سوم: در سندی دیگر از کتاب الکافی چنین آمده است:

سَعْدٌ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السلام) قَالَ: قُبِضَ‌ الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍ‌ (علیه‌السلام) یَوْمَ عَاشُورَاء و... .[١٠٣]

آیت‌الله بروجردی این سند و سند مشابه آن[١٠٤] از کتاب الکافی را که سعد و احمد بن محمد با «واو» بر یکدیگر عطف شده‌اند، مرسل دانسته و سند صحیح را «سعد و عبدالله بن جعفر جمیعاً» می‌داند. احتمال دیگر این‌که، سند صحیح

[٩٧]. الموسوعة الرجالیه، ج١، ص٢٨٦؛ اسانید کتاب الکافی، ج٨، ص٩٠؛ الموسوعۀ الرجالیه، ج٤، ص١٠٠.

[٩٨]. این آمار با استفاده از جست‌وجوی نرم‌افزار «درایة النور» استخراج شده است.

[٩٩]. آیت‌الله شبیری زنجانی در تعلیقۀ خود بر الکافی ذیل خبر مذکور بر این باور است که آنچه مناسب طبقۀ حسن بن جهم است این‌که عبدالله بن ـ بکیر بن أعین ـ ‌در سند افتاده است.

[١٠٠]. الکافی، ج٤، ص٣١، ح٣.

[١٠١]. الموسوعة الرجالیة، ج٤، ص٣٧٥؛ ج٦، ص١٣٠.

[١٠٢]. ر.ک: همان، ج١، ص٤٥٣؛ اسانید کتاب الکافی، ج٨، ص١٦٨.

[١٠٣]. الکافی، ج١، ص٤٦٣، ح١.

[١٠٤]. اسانید کتاب الکافی، ج٨، ص١٥٠.