حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٧ - روش شناسی آیت الله بروجردی در کشف سندهای مرسل با تأکید بر کتاب «الموسوعة الرجالیة»
پیشینۀ پژوهش
تتبع در نگاشتههای رجالیان نشان میدهد که قدما پژوهش مستقلی دربارۀ ارسال سند نداشتهاند، ولی در برخی آثار و دستنوشتههای رجالیان متأخر و بیشتر در میان آثار معاصران، پژوهشهایی در شناسایی آسیبهای راهیافته در سند کتب اربعه، از جمله ارسال و حذف راویان سند سامان یافته است. در میان اندیشمندان متأخر و معاصر میتوان به محقق اردبیلی در جامع الرواة[٣]، آیتالله خویی در معجم رجال الحدیث[٤]، آیتالله شبیری زنجانی در تعلیقاتی که بر اسانید روایات کتب اربعه نگاشتهاند[٥] و جناب استاد آقای بهبودی در علل الحدیث[٦] اشاره کرد، که به اجمال به شناسایی ارسال در اسانید روایات کتب اربعه پرداختهاند؛ نیز در سالهای اخیر، محقق ارجمند استاد سیدجواد شبیری زنجانی پژوهش مستقلی دربارۀ توضیح و تبیین اسناد مشکل کتب اربعه انجام دادهاند که تا حدودی به حل اختلالات و آسیبهای اسانید روایات کتب اربعه پرداخته است.[٧] همچنین پژوهشهایی در موضوع سندشناسی با شیوۀ کاربردی، به بررسی اسناد روایات با نمونههای متعدد پرداختهاند.[٨] در این میان، آیتالله خویی در لابهلای مبحث «اختلاف الکتب» معجم رجال الحدیث و آیتالله شبیری زنجانی در تعلیقاتشان بر اسانید روایات کتب اربعه، تا حدودی به دلیل یا چرایی آن اشاره کردهاند. ناگفته پیداست که این قبیل نگاشتهها، پیشدرآمدی برای محققان و پژوهشگران بعد از ایشان است. همچنین در عرضۀ شناخت فعالیتهای آیتالله بروجردی(ره) بهترین اثر در این عرصه، کتاب المنهج الرجالی نوشتۀ جناب آقای محمدرضا جلالی حسینی و کتاب مکتب اجتهادی آیتالله بروجردی نوشتۀ سرکار خانم زهرا اخوان صراف است که به بیان کلی اندیشههای معظمله اشاره دارند.
[٣]. محقق اردبیلی در جامع الرواة به ترتیبِ اسامی راویان کتب اربعه، با شیوهای خاص به آسیبهای سند روایات، از جمله ارسال، تصحیف، قلب و... اشاره کرده است.
[٤]. آیتالله خویی؟ره؟ در معجم رجال الحدیث که به بررسی رجالی راویان اسانید روایات کتب اربعه پرداخته، در بخش «طبقته فی الحدیث و اختلاف الکتب» اجمالاً به افتادگی و سقط واسطه و اختلاف در نقلها پرداخته است.
[٥]. آیتالله شبیری زنجانی در تعلیقهای که بر اسانید روایات کتب اربعه مرقوم داشتهاند، به حذف واسطهها و تا حدی به دلیل یا دلایل افتادگیهای آن اشاره کردهاند (حاشیه بر اسانید روایات کتب اربعه مخطوط). کپی این تعلیقات در اختیار محققان و پژوهشگران دار الحدیث قرار دارد.
[٦]. حدیثپژوه معاصر، جناب محمدباقر بهبودی در علل الحدیث، به برخی آسیبهای سند روایات با ذکر نمونه و تطبیق آن با روایات همسان در دیگر کتب اشاره کرده است، بی آنکه به تحلیل آن بپردازد و یا دلیل آن را ذکر کند.
[٧]. رجالپژوه ارجمند، استاد سیدجواد شبیری زنجانی نگاشتههای ارزشمندی در این باره تدوین کردهاند؛ از جمله مجموعۀ دوجلدی «توضیح الأسناد المشکله فی الکتب الأربعه».
[٨]. کتاب سندشناسی رجال کاربردی با شیوۀ بررسی اسناد روایات، اثر پژوهشگر و مدرس دانشگاه قرآن و حدیث، حجتالاسلام دکتر مهدی غلامعلی است که مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحدیث آن را منتشر کرده است.