متحد و از عناصر مسلمان‌ و یهود، امت‌ واحدی‌ را تشکیل‌ دادند. در این‌ پیمان‌نامه تصریح‌ شده‌ بود که‌ متحدین به تشکیل امت واحد و مشخصی اقدام خواهند کرد و مسلمانان‌ بر آیین‌ خویش‌ و یهودی‌ها بر کیش‌ خود باقی‌ خواهند ماند و در هر امری‌ که‌ اختلاف‌ نمایند، باید به‌ خدا و رسولش مراجعه‌ کنند.[٤٤٩]

در پیمان‌نامه‌ها و آشتی‌نامه‌هایی که امام علی (علیه‌السلام) با اقلیت‌های دینی و غیرمسلمانان می‌بست، دو نکتۀ مهم به چشم می‌خورد؛ نخست آن‌که همه‌جا بر پاس‌داشت ارزش‌های اخلاقی و کرامت و منزلت انسان تکیه و تأکید شده است، و دوم آن‌که بر پای‌بندی به آن پافشاری شده است.

در عهدنامه‌ای که حاکم اسلامی با زردشتیان ایرانی بست، آسان‌گیری، مدارا و مهربانی رهبر مسلمانان با زردشتیان به خوبی دیده می‌شود. در این عهدنامه، حاکم اسلامی دو امتیاز به آنان می‌دهد: گرامی‌داشت کرامت انسان و ارزش‌های اخلاقی. در این پیمان‌نامه که در رجب سال ٣٩ هجری و به خط امام حسین (علیه‌السلام) نوشته شده است، ایمنی جان، مال، ناموس و آبروی زردشتیان به همراه آزادی دینی، عفو عمومی، سپردن موقوفه‌ها و هدایای وابسته به آتش‌خانه‌ها، برداشتن مالیات و مالیات سرانه (جزیه)، دادرسی برابر قوانین و مقررات خود آنان، انجام نیکوکاری به آنان از سوی کارگزاران خلیفه و پاس‌داری از جان فرمانده و رئیس زردشتیان تضمین شده است.[٤٥٠]

در پیمان‌نامۀ دیگری که امام علی (علیه‌السلام) در سال چهلم هجری در «دیر حِزقیل» بسته، آشکارا بیان شده است که این عهد‌نامه آنان را به انجام کارهای نیک و شایسته و پاس‌داری از ارزش‌های اخلاقی و کرامت و شأن و منزلت انسانی وامی‌دارد و آنان را از کارهای زشت و ناپسند وامی‌زند. امام (علیه‌السلام) در این عهد‌نامه، دو امتیاز پایه‌ای به مسیحیان داده است: یکی ایمنی و امنیت جانی، مالی و آبرویی که در پرتو آن، آزادی دینی و انجام مراسم مذهبی نیز آمده است؛ و دیگر، کاهش هزینه‌های جنگی و مالیات سرانه (جزیه). بار دیگر، در متن این پیمان‌نامه بر احترام به پیشوایان و رهبران دینی مسیحیان، جلوگیری از گزندرسانی به کلیساها، خودداری از پیمان‌شکنی و مانند آن تأکید شده است.[٤٥١]

و هم‌چنین حضرت امیر (علیه‌السلام) در جایگاه حاکم جهان اسلام، در فرمان حکومتی خود با نام «عهدنامه» به هنگام انتصاب مالک اشتر به استانداری مصر که به

[٤٤٩] . السیرة النبویه، ج١، ص٣٥١.

[٤٥٠] . دانشنامه امام علی(ع)، ج‌٤، ص٢٦٠، به نقل از: عهدنامه‌ای به فرمان امیرالمومنین(ع) و به خط حسین بن علی.

[٤٥١] . همان، به نقل از: عهدنامه حضرت علی(ع) با مسیحیان.