حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٦ - روش شناسی آیت الله بروجردی در کشف سندهای مرسل با تأکید بر کتاب «الموسوعة الرجالیة»
مقدمه
هر گونه ارسال در سند، موجب کاستی در اعتبار و پذیرش روایت خواهد شد. یکی از قرینههای مهم در اعتبارسنجی روایات، اتصال و سلامت زنجیرۀ سند است که ارزیابی این پیوستگی از کارکردهای دانش رجال به شمار میآید. همزمان با تدوین جوامع حدیثی در قالب مجموعههای بزرگ و کوچک، آسیبهایی مانند ارسال و افتادگی واسطه بین زنجیرۀ راویان سند، وارد احادیث شد. کشف ارسال راهیافته در سند روایات، مرحلهای مهم در سندشناسی است. قرینههایی مانند: شناخت طبقۀ راویان، شناسایی استادان و شاگردان، تاریخ ولادت و وفات راوی، قلب نام دو راوی و مقایسۀ اسناد مشابه در منابع حدیثی، ناپیوستگی و افتادگی احتمالی راهیافته به اسناد روایات را آشکار میکند. شناسایی ارسال اسناد، چرایی و راههای برونرفت آن، همواره از دغدغههای پژوهشگران این عرصه بوده است.
آیتالله بروجردی[١] یکی از عالمان رجالی معاصر است که با ابداع و روش جدید با مرتبسازی، تصحیح اسناد و شناخت راویان به بازسازی سند روایت پرداخته و از این رهگذر آسیبهای وارده بر سند را مورد شناسایی قرار داده است. در این نوشتار، رویکرد رجالی آیتالله بروجردی دربارۀ کشف ارسال و چرایی آن در سند روایات با محوریت الموسوعة الرجالیة[٢] بررسی و تحلیل میشود. البته در این پژوهش، روش ایشان در دو کتاب ترتیب اسانید الکافی و ترتیب اسانید تهذیب الأحکام مورد پژوهش قرار گرفته است و بقیۀ بخشهای الموسوعة الرجالیة نیز همانند این دو بخش است.
[١]. «محمدحسین طباطبایی بروجردی»، فقیه، اصولی، محدث و از برجستهترین فقیهان شیعی معاصر به شمار میآید. او در ماه صفر سال ١٢٩٢ قمری در شهر بروجرد دیده به جهان گشود (الموسوعة الرجالیة، ج١، ص١٣؛ المنهج الرجالی، ص١٦؛ آثار الحجة، ج٢، ص١٠؛ زندگانی زعیم بزرگ عالم تشیع آیتالله بروجردی، ص٧٤). ایشان پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاه خویش در سال ١٣١٠ قمری در سنّ هجدهسالگی جهت ادامۀ تحصیل به اصفهان رفت که در آن روز مرکز علوم حوزوی بود. پس از آن جهت ادامۀ تحصیل و تکمیل دروس فقه و اصول در سال ١٣٢٠ قمری عازم شهر مقدس نجف اشرف شد و در سال ١٣٢٨ قمری به شهر بروجرد بازگشت و ٣٦ سال در این شهر توقف کرد (همان) و به تأسیس مراکز عامالمنفعه، تدریس و تألیف مشغول شد. در چهاردهم محرم الحرام سال ١٣٦٤ قمری ـ مطابق با نهم دیماه ١٣٢٣ شمسی ـ در ٧٢ سالگی به دعوت علما و مدرسان حوزۀ علمیه قم به این شهر سفر کرد. سرانجام در سال ١٣٤١ شمسی در این شهر، دار فانی را وداع گفت و به لقای حق پیوست (ر.ک: دانشنامه جهان اسلام، ج٣، ص٢٥٣).
[٢]. کتاب الموسوعة الرجالیة به دو شکل سامان یافت؛ شکل نخست، بررسی اسناد روایات و مرتبسازی اسناد همگون است. ترتیب الاسانید کتابهای الکافی، تهذیب الأحکام، من لایحضره الفقیه و پنج کتاب شیخ صدوق ـ الخصال، معانی الاخبار، علل الشرایع، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال و الأمالی ـ در سه جلد نخست تنظیم شده است. شکل دوم، بررسی اسناد روایات با بهرهگیری از طبقات راویان اسانید کتب مذکور و راویان کتاب رجال الکشّی، فهرست شیخ طوسی و رجال نجاشی، در چهار جلد با نام «رجال اسانید» یا «طبقات رجال» طبقهگذاری شدهاند. ایشان با استفاده از جدولبندی و مرتبسازی اسناد روایات به ترتیب حروف الفبایی، به استخراج مشایخ هر یک از صاحبان کتب اربعه تا امام(ع) در فصلی خاص پرداختهاند.