جای خود ابطال این نظریه ثابت شده است[١٩١] و نسبت دادن آن به امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به خاطر تالی فاسدهایی که دارد، کفر و ضلالت است[١٩٢]؛ ثالثاً، باید توجه کرد که این روایت در صدد ترویج و توجیه جبرباوری است و از سوی دیگر، نخستین حامیان اندیشۀ جبر، امویانند و ناقل این خبر ابن‌شهاب زهری است که با امویان ارتباط نزدیکی داشته است[١٩٣]؛ رابعآً، اگر حاصل یک عمر تربیت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چنان باشد که برای بیدار کردن جان و برادر و یا پارۀ وجودش، فاطمه (سلام‌الله‌علیها) با دشواری مواجه باشد، توفیق او در ابلاغ دین و حال دیگر افراد امت چگونه خواهد بود؟

در کتاب‌های اهل‌سنت به دلیل آن‌که این روایت را قبول کرده‌اند، نقدی دربارۀ آن وجود ندارد.

نتیجه‌گیری

با توجه به بررسی‌های سندی و متنی که دربارۀ روایت صورت گرفت، روشن شد که: اولاً، سند روایت به دلیل وجود ابن‌شهاب زُهری در آن ضعیف است، زیرا این فرد از عُمال دستگاه بنی‌امیه بوده که گاهی برای توجیه کارهای آن‌ها، دست به جعل روایت می‌زده است و این روایت از نمونۀ آن‌هاست؛ ثانیاً، متن روایت با توجه به خصوصیات رفتاری که از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) وجود دارد صحیح نیست، زیرا اولاً، حضرت در مقابل پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مطیع بودند و هیچ‌گاه برای رهایی از دستورات ایشان جدل نمی‌کردند، و مورد دیگری غیر از این روایت هم دربارۀ جدل، از ایشان نقل نشده است؛ ثانیاً، با توجه به روایات فراوانی که از عبادات ایشان نقل شده، معقول نیست که حضرت برای نخواندن نماز شب بخواهند از جدل و جبر استفاده کنند؛ و ثالثاً، راه درست دربارۀ جبر و اختیار که «امر بین الأمرین» است، از خود حضرات معصومان (علیهم‌السلام) به دست ما رسیده است؛ لذا روایت مذکور قابل اطمینان نیست و تنها از این زاویه می‌توان به آن نگریست که برای توجیه جبرگرایی بنی‌امیه و مروانیان جعل شده است.

[١٩١]. ر.ک: الاعتقادات، الاحتجاج و... .

[١٩٢]. استخراج المرام من استقضاء الافحام، ج‌٢، ص‌٤٣٧؛ سلسله اعرف الحق تعرف اهله، ج‌٧، ص‌٧٠؛ ج‌١٨، ص‌١٢٣؛ اجوبة مسائل جارالله، ص‌٦٩.

[١٩٣]. سلسله اعرف الحق تعرف اهله، ج‌١٨، ص‌١٢٣.