یکی از بحث‌های مطرح در دانش فقه الحدیث، قضیۀ «حقیقیه» و «خارجیه» دانستن یک گزاره روایی است. قضیه خارجیه که در کتاب‌های فقهی از آن با نام «قضیة فی واقعة» یاد می‌شود، مختص دانستن یک آموزه و یا دستور به مخاطب، موقعیت و یا شرایط خاص اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و... است و در مقابل، قضیه حقیقیه به معنای حجت بودن آن آموزه برای دیگر مخاطبان و حتی غایبان است. این بحث در تمامی آموزه‌های روایی مطرح است و برای تشخیص این نوع قضایا از یکدیگر، بحث‌های اصولی، فقهی و فقه الحدیثی مطرح شد است. مخاطب و خواننده، همانند متکلم و نویسنده، یکی از اجزای تشکیل‌دهندۀ گفت‌وگو و یا نوشتار است.[١٩٤] هدف از تکلم و تألیف، تأثیرگذاری بر مخاطب و انتقال مطلبی به اوست.[١٩٥] امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «هيچ‌گاه پيغمبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از عمق عقل خويش با مردم سخن نگفت، بلكه می‌فرمود: ما گروه پيامبران مأمور هستیم كه با مردم به ‌اندازۀ عقل آن‌ها سخن بگویيم.»[١٩٦]

اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نزدیک به ٣٤٠ سال[١٩٧] با مردم به‌ صورت مستقیم در ارتباط بودند. در این دوران، افراد و گروه‌های مختلف با فرهنگ‌های گوناگون از سراسر سرزمین پهناور اسلامی، با ملیت‌ها و مذاهب متفاوت، خدمت ایشان رسیده و با این بزرگواران صحبت ‌می‌کردند و معصومان (علیهم‌السلام) متناسب با فرهنگ و نیاز این مخاطبان، با آن‌ها ارتباط داشتند؛ تکالیف دینی هر گروه را به آن‌ها آموزش می‌دادند و مشکلات اعتقادی آن‌ها را حل می‌کردند، در صورتی که این افراد هر کدام ظرفیت‌ها و ذهنیت‌های متفاوتی داشتند که با توجه به سیرۀ عرف و احادیث اهل‌بیت (علیهم‌السلام) ، بیان یک‌نواخت به همۀ آن‌ها درست نبود.

تغییر مخاطب، تغییر گفتار و رفتار را در پی دارد. کلمات معصومان (علیهم‌السلام) و سیرۀ عرف دربردارندۀ مصادیقی است که متکلم در سخن‌گویی و پاسخ به پرسش‌ها میان مخاطبان تفاوت گذاشته، ملاحظاتی را متناسب با مخاطب در نظر گرفته است. این نوشتار به‌ صورت استقرائی در پی آن است که از گفتار و سیرۀ عملی معصومان (علیهم‌السلام) ، مصادیق و ویژگی‌هایی را که موجب تمایز میان مخاطبان می‌شود کشف کند و در پرتو آن، قواعدی جدید در فهم حدیث معرفی کند.

دربارۀ موضوع این پژوهش، کتاب مستقلی یافت نشد. در کتب فقهی، برخی

[١٩٤] . ر.ک: روش فهم متن، ص١٨.

[١٩٥] . ر.ک: همان، ص٢٤.

[١٩٦] . الکافی، ج١، ص٢٣، ح١٥.

[١٩٧] . از آغاز بعثت پیامبر؟ص؟ تا پایان غیبت صغری.