با اهل کتاب می‌تواند از دو منظر اساسی مورد توجه قرار گیرد؛ نخست در فضایی که پرچم حاکمیت اسلامی استوار نشده است و قدرت ادارۀ امور در اختیار مسلمانان نیست و دوم، زمانی است که حکومت اسلامی برقرار شده و ابزار قدرت در اختیار حاکم است. این زاویۀ دید از آن رو اهمیت دارد که ابزار قدرت می‌تواند منشأ عدالت یا ظلم قرار گیرد که این دو، پایه‌ای اصلی در به دست دادن نگرشی جامع دربارۀ هر آیینی به شمار می‌آید و می‌تواند تصویری حقیقی از یک دین را به نمایش بگذارد. بنابراین آنچه در پی می‌آید، مهم‌ترین شاخصه‌های چگونگی مواجهۀ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) با اهل کتاب است که به صورت بنیادین در سیرۀ ایشان وجود داشته، به طوری که تبلور آن در شرایط برقراری حکومت نیز برگرفته از همان بنیان است.

اخلاق‌مداری

بی‌تردید «اخلاق‌مداری» از مهم‌ترین اصول رفتاری دین اسلام به شمار می‌رود تا آن‌جا که قرآن کریم، رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را الگویی ممتاز و شایسته برای پیرویِ اخلاق‌مداران معرفی کرده است[٤١٦]؛ و در تبیین یکی از جنبه‌های رفتاری این الگو، شیوۀ برخورد با اهل کتاب را در قالب بیانی خطاب به پیامبر رحمت (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به مسلمانان آموزش داده است و چنین امر فرموده که: در مناظره و مباحثه با آنان، از بهترین روش‌های نیکو و زیبا استفاده کنید و به آن‌ها بگویید که ما به آنچه بر ما و شما نازل شده ایمان داریم و خدای ما و شما نیز یکی است.[٤١٧] از این ‌رو، رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و اهل‌بیت طاهرینش (علیهم‌السلام) به نیکوترین و زیباترین وجه ممکن با اهل کتاب برخورد می‌کردند؛ برای نمونه، برخی یهودیان هنگام دیدن رسول اكرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برای آزار زبانی پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از عبارت «السام علیكم» (یعنی: مرگ بر شما!) به جاى «سلام علیكم» استفاده کردند. همسر ایشان با چهره‌ای غضب‌آلود پاسخ داد؛ «علیکم السام و الغضب و اللّعنۀ... .» رسول اكرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمودند: «چرا ناسزا می‌گویی؟ چرا عصبى و خشمگین می‌شوى؟!»[٤١٨]

در تاریخ‌ اسلام‌، الگوهای‌ مختلفی‌ از روابط‌ جامعه‌ اسلامی‌ با اقلیت‌ها دیده‌ شده،‌ اما الگوی‌ کاملاً‌ اسلامی‌ و منطبق‌ با اسلام‌ ناب محمدی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را می‌توان‌ در برخورد امام‌ علی (علیه‌السلام) با اقلیت‌های‌ دینی‌ جست‌وجو کرد؛ برای نمونه، امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به کارگزارانش دستور می‌دهند: «مبادا مسلمانان، یهودیان و نصرانیانی را که تحت

[٤١٦] . انبیاء: ١٠٧.

[٤١٧] . عنکبوت: ٤٦.

[٤١٨] . الکافی، ج٢، ص٦٤٨.