حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١١ - روش شناسی آیت الله بروجردی در کشف سندهای مرسل با تأکید بر کتاب «الموسوعة الرجالیة»
سال شهادت امام هادی (علیهالسلام) یا پیش از آن از دنیا رفته است.[٣٦] فاصلۀ زمانی بین سال وفات جابر (١٢٨) و اوایل امامت امام جواد (علیهالسلام) (٢٠٣) ٧٥ سال است؛ اگر واسطۀ بینشان را تنها «بکّار» بدانیم، با افزودن بیست سال بر سنّ روایی او، حدوداً ٩٥ سال عمر کرده و از راویان معمّر به شمار میآید، در حالی که معمّر بودن بکّار گزارش نشده است. همچنین وی از اصحاب امام صادق (علیهالسلام) [٣٧] بوده که در عصر امام کاظم (علیهالسلام) زندگی کرده[٣٨] و اصلاً دوران امام رضا (علیهالسلام) را درک نکرده است. بنابراین عبدالعظیم نمیتواند از جابر بن یزید، متوفای ١٢٨یا ١٣٢ قمری[٣٩] که از اصحاب امام باقر و صادق (علیهماالسلام) [٤٠] به شمار میآید، با یک واسطه نقل روایت کند.
نمونۀ چهارم: در سند دیگر الکافی گزارش شده است:
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ (علیهالسلام) مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَض و... .[٤١]
آیتالله بروجردی با توجه به طبقۀ ابوحمزه ثمالی و ابنمحبوب، روایت بیواسطۀ این دو را مرسل دانسته است، چراکه ابوحمزه ثمالی در سال ١٥٠ قمری درگذشته و ابنمحبوب در این سال در سنّ طفولیت بوده است.[٤٢] البته تمامیت این ادعا در صورتی ثابت میشود که ابنمحبوب در سال ٢٢٤ قمری و در سنّ هفتادوپنج سالگی فوت کرده باشد[٤٣]؛ در این صورت، ابنمحبوب در همان سالِ وفات ابوحمزه
[٣٦]. از امام هادی(ع) روایتی در فضیلت زیارت او نقل شده است؛ بنابراین، وی پیش از شهادت این امام همام درگذشت.
[٣٧]. رجال الطوسی، ص١٦٠، ش٩٢؛ ص١٥٨، ش٤٩؛ رجال البرقی، ص٤٠،
[٣٨]. زیرا ابنأبیعمیر از آن دو روایت، گزارش کرده است؛ الکافی، ج٥، ص٣٢١، ح٧؛ التهذیب، ج٩، ص ٣٣٥، ح١٠. و نیز روایت محمد بن سنان از بکّار بن کردم؛ مشیخة الفقیه، ج٤، ص٥٢٦.
[٣٩]. رجال النجاشی، ص١٢٨، ش٣٣٢؛ رجال الطوسی، ص١٢٩، ش١٣١٦.
[٤٠]. رجال الطوسی، ص١٢٩، ش١٣١٦؛ ص١٧٦، ش٢٠٩٢.
[٤١]. الکافی، ج٢، ص٨١، ح١.
[٤٢]. الموسوعة الرجالیة، ج١، ص٣١٣؛ اسانید کتاب الکافی، ج٨، ص١١١.
[٤٣]. اختیار معرفة الرجال، ص٦٢٣، ش١٠٩٤. كشّی در شرح حال ابنمحبوب مینویسد: «و مات الحسن بن محبوب فی آخر سنة أربع و عشرین و مائتین و كان من أبناء خمس و سبعین سنة»؛ سال وفات وی ٢٢٤ قمری واقع شده است و ٧٥ سال داشته است (همان). از این رو، روایت ابنمحبوب از ابوحمزه ثمالی مرسل است، زیرا ابنمحبوب یك سال بعد از شهادت امام صادق(ع) به دنیا آمده و ابوحمزه ثمالی متوفای سال ١٥٠ قمری است. کشی، تعریضی به اصحاب امامی دارد كه اصحاب ما روایت ابنمحبوب از ابوحمزه [ثمالی] را صحیح نمیدانند (همان)؛ در حالی كه اگر عمر«ابنمحبوب» را ٧٥ سال بدانیم، بیتردید روایتش از ثمالی مرسل است؛ مگر اینكه قائل به وقوع تصحیف در نقل کشّی (كلمة «خمس و سبعین» (هفتادوپنج) به جای «خمس و تسعین» (نودوپنج) شویم). لذا با توجه به اینکه سال وفات او ٢٢٤ قمری بوده، تولد او در سال ١٢٩ قمری واقع شده است، و وفات ابوحمزه ثمالی نیز در سال ١٥٠ قمری واقع شده و ابنمحبوب در این زمان جوانی بیست وچند ساله بوده که صلاحیت روایت از ابوحمزه ثمالی را داشته است. در این صورت، محذور بُعد طبقه بین آن دو وجود ندارد، زیرا تشابه حروف در رسم الخط بین كلمة «تسعین» و «سبعین» سبب شده نسخهنویسان، «سبعین» را به جای «تسعین» به اشتباه ثبت كنند؛ قاموس الرجال، ج٣، ص٣٤٨، ش٢٠١٤. و یا توسط نسخهنویسان صورت گرفته است؛ روضة المتقین، ج١٤، ص٤٤٥. بنابراین، وجود تصحیف و تحریف در رجال كشی سبب برداشت اشتباه رجالیان شده است. مانند اشتباه مذكور در شرح حال «معاویة بن عمار» و «حماد بن عیسی» بین نقل کشی و نجاشی نیز رخ داده است؛ اختیار معرفة الرجال، ص٣٧٤، ش٥٥٧؛ ص٣٨٢، ش٥٧٢؛ الرسائل الرجالیة، ج٢، ص٣٠٤. محقق كلباسی معتقد است: «عاش مائة و خمساً و سبعین سنة» تصحیف «مات مائة و خمساً و سبعین سنة» است، چه اینكه در رجال نجاشی نیز «مات» بدل از «عاش» ثبت شده است؛ رجال النجاشی، ص٤١١، ش١٠٩٦؛ ص١٤٣، ش٣٧١.