هم صورت بگیرد قابل دوام نیست . شعر سوم [١] حاجی سبزواری که قبلا ترجمه شد ، اشعار به این مطلب دارد [٢] .
دیگر اینکه علت عدم دوام حرکت قسری این است که هر حرکتی دائما با یک سلسله معاوق‌ها برخورد می‌کندکه می‌خواهند او را از حرکت باز دارند ، اگر حرکت طبعی باشد و نیروی معاوق‌های پی در پی هر کدام کمتر از نیروی‌ طبیعت باشد و هیچکدام نتواند در مقابل طبیعت مقاومت کند خواه ناخواه‌ طبیعت به حرکت خود ادامه می‌دهد . اما اگر حرکت طبیعت قسری باشد ، نظر به اینکه حرکت طبیعت بحکم اثری است که عامل خارجی روی طبیعت گذاشته‌ است و از طرف دیگر معاوقها در جهت مخالف آن قاسر اولی روی طبیعت اثر می‌گذارند ، تدریجا اثر قاسر اولی خنثی می‌شود و طبیعت به حالت اول‌ بازگشت می‌کند . علیهذا اگر حرکت قسری در خلا صورت بگیرد که هیچگونه‌ عائقی وجود نداشته باشد برای همیشه دوام خواهد یافت . از گفتار بعضی‌ فلاسفه مانند بو علی که گفته‌اند " لولا مصادمه الهواء المخروق لو صل‌

[١] اذ مقتضی الحکمه والعنایه

ایصال کل ممکن لغایه .

[٢] در مورد این مطلب که دلیل حکماء بر اینکه قسر نمی‌تواند دائمی یا اکثری باشد چیست ، در این مبحث از کتاب منظومه فقط اشاره‌ای شده است و تفصیل مطلب به " الهیات بالمعنی الاخص " حواله داده شده است . و اشاره این است که اگر حرکت قسری دائمی یا اکثری باشد لازم می‌آید که‌ طبیعت از حرکت طبیعی خود باز بماند و چون هر حرکتی غایتی دارد ( و به‌ عبارت دیگر شی‌ء که امکان حرکت دارد ، امکان خروج از قوه‌ای به فعلیتی‌ دارد . ) اگر بنا شود که همه حرکات قسری باشد لازم می‌آید حرکات طبعی در حدود " امکان " باقی بمانند و هیچگاه به فعلیت نرسند ، و به عبارت‌ دیگر لازم می‌آید که استعدادهای نهفته واقعی اشیاء هیچگاه بروز و ظهور نکند و این مخالف عنایت و حکمت پروردگار است ، که در الهیات به ثبوت‌ خواهد رسید .