توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٨ - قابل بودن دلالت عقليه براى اداء معانى مختلف بواسطه آن

شرح فارسى‌

توضيح‌

حاصل بيان و تقرير شارح و مصنّف اينستكه:

قبلا گفته شد دلالت بر دو قسم است: دلالت وضعيّه (دلالت مطابقه)، دلالت عقليّه (دلالت تضمّن و دلالت التزام).

و بيان شد كه ايراد معناى واحد بعبارت مختلفيكه از حيث وضوح و خفاء با هم فرق دارند بواسطه دلالت وضعيّه امكان ندارد.

اكنون مى‌گوئيم:

اين ايراد بواسطه دلالت عقليّه امكان‌پذير است و شرح و توضيح آن اينستكه:

مراتب لزوم در وضوح و خفاء ممكن است با هم متفاوت باشند مثلا در دلالت تضمّن خيلى واضح و روشن‌تر است كه مراتب لزوم اجزاء براى كل متفاوت و مختلف است چه آنكه برخى از اجزاء، بدون واسطه جزء كلّ بوده و بعضى از آنها با واسطه جزء كلّ مى‌باشند و باصطلاح جزء الجزاء بحساب مى‌آيند و بدون ترديد و شك لزوم جزء براى كل واضحتر از لزوم جزء الجزء براى آن ميباشد در نتيجه با لفظى كه براى جزء وضع شده بهتر و روشن‌تر ميتوان معناى كل را به مخاطب افاده كرد تا با لفظى كه براى جزء الجزء موضوع است.

در دلالت التزام نيز بسيار روشن است كه مراتب لزوم لوازم براى ملزومات متفاوت و مختلف مى‌باشد زيرا بعضى از لوازم بملزومات اقرب و نزديك‌تر از برخى ديگر مى‌باشند لاجرم با لفظى كه براى لازم اقرب وضع شده سريعتر و آسان‌تر ميتوان معناى ملزوم را بمخاطب تفهيم نمود