توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨ - اقسام دلالت معتبره

٣- دلالت التزام.

دلالت مطابقه آنستكه تمام لفظ بر تمام موضوع‌له دلالت كند مانند دلالت لفظ انسان بر حيوان ناطق.

دلالت تضمّن آنستكه لفظ بر جزئى از معنايش دلالت كند و به عبارت ديگر از لفظى كه براى معناى مركّبى وضع شده تنها جزئش اراده شود مانند اراده حيوان از لفظ انسان.

دلالت التزام آنستكه لفظ بر امرى كه از معنايش خارج ولى لازمه آن است دلالت كند و بعبارت ديگر از لفظى كه بر معنائى وضع شده خارج لازمش را اراده نمايند مانند اراده كتابت بالقوّه از لفظ انسان.

دو دلالت اخير يعنى تضمّن و التزام را بنام دلالت عقليّه خوانند.

امّا تسميه دلالت تضمّن به عقليّه از اينجهت است كه وقتى كلّ تحقّق يابد بحكم عقل جزء نيز متحقّق است پس حاكم بتحقّق دلالت تضمن عقل ميباشد.

و امّا تسميه دلالت التزام به عقليّه، جهتش آنستكه وقتى ملزوم محقّق بود لازم نيز بحكم عقل تحقّق دارد لاجرم اينقسم از دلالت را صحيح است از اقسام دلالت عقليّه قرار دهيم.

ناگفته نماند كه ارباب منطق هرسه قسم را دلالت وضعيّه خوانده و وجه آن اينستكه وضع در حصول آنها دخيل مى‌باشد و آنچه در مقابل دلالت وضعيّه و طبعيّه است را دلالت عقليّه دانند همچون دلالت دود بر آتش.