توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٨ - دلالت التزام و شرط آن

و لزوم ذهنى و خارجى مثل لزوم زوجيّت براى عدد چهار و از آن به لازمه ماهيّت تعبير مى‌كنند.

از نظر منطقيين و علماء علم بيان در دلالت التزام صرفا لزوم ذهنى كفايت مى‌كند اعم از آنكه بين امر لازم و ملزوم در خارج نيز وابستگى و علاقه بوده يا نباشد پس آنچه وجودش در اين دلالت معتبر و شرط است لزوم ذهنى است امّا زائد بر آن كه بين لازم و ملزوم در خارج نيز علاقه و لزوم باشد شرط نيست.

و مقصود از لزوم ذهنى از نظر علماء بيان معنائى استكه شامل لزوم غير بيّن و بيّن هردو مى‌باشد يعنى قدر مشترك بين ايندو را لزوم ذهنى گويند.

لزوم غير بيّن: آنستكه در جزم و تصديق عقل بآن تصور لازم و و ملزوم كافى نبوده بلكه به وسائطى نيازمند باشد همچون لزوم كثرت رماد نسبت به جود و كرم چه آنكه از تصور كثرت رماد وجود عقل جزم به لزوم پيدا نمى‌كند مگر وسائط بين آندو از قبيل كثرت اياب و ذهاب و كثرت طبخ را در نظر بگيرد.

لزوم بيّن: بر دو قسم است:

الف: لزوم بيّن بمعناى اعم.

ب: لزوم بيّن بمعناى اخصّ.

لزوم بيّن بمعناى اخصّ عبارتست از اينكه عقل از تصوّر لازم و ملزوم جزم بلزوم پيدا نمايد اعم از آنكه اين جزم موقوف باشد بر تصور هردو (لازم و ملزوم) همچون زوجيّت براى عدد چهار يا تصور ملزوم كافى باشد.

لزوم بيّن بمعناى اخص عبارتست از اينكه در جزم عقل به لزوم تصور