توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٩ - دلالت التزام و شرط آن

ملزوم كافى باشد مانند لزوم بصر براى عمى.

امّا لزوم ذهنى از نظر منطقييّن:

ارباب منطق در مقصود از لزوم ذهنى با هم اختلاف دارند:

محققّين ايشان خصوص لزوم بيّن بمعناى اخصّ را لزوم ذهنى دانسته‌اند و برخى ديگر از ايشان معتقدند لزوم ذهنى عبارتست از لزوم بيّن مطلقا اعم از بيّن بمعناى اعم يا اخصّ.

شرح نكته دوم‌

مقصود از [لزوم‌] اين نيست كه تعقّل مدلول التزامى از تعقّل و تصوّر موضوع‌له در ذهن اصلا منفك نباشد و بعبارت ديگر لزوم بيّن كه اهل منطق معتبر مى‌دانند در اينجا مقصود نيست بلكه مراد از لزوم مورد بحث، لزوم بيانى است چه آنكه اگر لزوم بيّنى كه اهل ميزان معتبر مى‌دانند در اينجا مقصود نباشد دو تالى فاسد پيش مى‌آيد:

الف: بسيارى از معانى مجازات و كنايات از مدلول التزامى بودن خارج ميشوند درحاليكه حضرات آنها را از مصاديق مدلول التزامى قرار داده‌اند.

ب: نبايد در دلالت التزامى از حيث وضوح و خفاء تفاوت باشد زيرا وقتى بنا شد مراد از [لزوم‌] عدم انفكاك باشد هرلازمى باين معنا از ملزومش محال است منفك گردد پس تمام لوازم شئ از اين نظر با هم مساوى بوده و هيچكدام واضح‌تر از ديگرى نمى‌باشد و در نتيجه تمام مدلولات التزامى در يك عرض قرار گرفته بدون اينكه بينشان از حيث وضوح و خفاء فرقى بتوان پيدا نمود درحاليكه اختلاف آنها از اينجهت قابل انكار نبوده و از امور