فان كان كريما اكرمك، و ان كان لئيما أسلمك، ثم لا يحشر الا معك، و لا تحشر الا معه، و لا تسأل إلا عنه، فلا تجعله الا صالحا، فانه ان صلح آنست به، و ان فسد لا تستوحش الا منه، و هو فعلك.

اين حديث شريف اگر چه همه آن نور است، و هر جمله آن بابى از حقيقت را به روى انسان مى‌گشايد، و براى اهل سر به سرى اشارت مى‌كند، مع ذلك بايد در اين چند جمله دقت و تأمل بسزا كرد كه فرمود: با دنيا آخرت است، نفرمود بعد دنيا آخرت است تا آخرت در طول زمانى دنيا قرار گيرد. و فرمود قرينى كه با تو دفن مى‌شود حى است و محشور نمى‌شوى مگر با او، و وحشت نمى‌كنى مگر از وى، به خصوص كه فرمود آن قرين فعل تو است. اين حديث را عارف رومى در دفتر پنجم مثنوى به نظم آورده است:

پس پيمبر گفت بهر اين طريق‌

باوفاتر از عمل نبود رفيق‌

در كلمه حكمت دويست و پنجم نهج البلاغة از برهان المتألهين امير المؤمنين على عليه السلام: كل وعاء يضيق بما جعل فيه الا وعاء العلم فانه يتسع. يعنى هر ظرف جسمانى به آنچه كه در او نهاده شد گنجايش او تنگ ميشود مگر ظرف علم كه گنجايش او بيشتر مى‌گردد.

هر يك از ظرفهاى جسمانى را حد معينى است كه گنجايش آنها را تحديد مى‌كند مثلا پيمانه‌ها و بركه‌ها و درياچه‌ها و درياها هر يكى را اندازه‌ايست كه بيش از آن اندازه آب را نمى‌پذيرند، به خلاف نفس ناطقه انسانى كه هر چه مظروف او كه آب حيات علوم و معارف است در او ريخته شود سعه وجودى و ظرفيت ذاتى و گنجايش او بيشتر و براى فرا گرفتن حقايق بيشتر آماده‌تر مى‌شود. پس اين برهان نازل‌