آغاز و انجام - الطوسي، الخواجة نصير الدين - الصفحة ١٨٧
نكته، در اينكه وهم عقل ساقط است
غرض ما در اين نكته اين است كه وهم مرتبه نازله عقل است و بعبارت ديگر وهم عقل ساقط است. بدان كه مشاء انواع ادراك را چهار نوع دانسته، و شيخ در فصل دوم مقاله دوم نفس شفاء بتفصيل عنوان كرده است (ج ١ ط ١ ص ٢٩٥) و از انواع تعبير به اصناف فرموده است بدين عبارت: «الفصل الثانى فى تحقيق اصناف الادراكات التى لنا الخ» فتدبر.
و عجب اينكه در فصل هشتم نمط سوم اشارات، تثليث در اقسام ادراك فرموده است و آن را بعنوان تنبيه ذكر كرده است كه: «تنبيه، الشيء قد يكون محسوسا عند ما يشاهد الخ» و محقق خواجه نصير الدين در شرح آن در بيان انواع ادراك چهارگانه داد سخن را داده است و چنين آغاز فرموده است: لما فرغ من بيان معنى الادراك أراد أن ينبه على انواعه و مراتبها، و انواع الادراك اربعة احساس و تخيل و توهم و تعقل، فالاحساس ادراك الشيء الخ.»
در كلام شيخ كه متن است به تثليث اقسام ادراك، و شرح خواجه به تربيع آن تأمل لازم است بخصوص كه در شفاء تعبير به اصناف نموده است و در اشارات تثليث را معنون به تنبيه كرده است.
و صدر المتالهين مطابق اصل اصيل تثليث كه عوالم را سه قسم ميداند انواع ادراك را نيز سه قسم مىداند و وهم را عقل ساقط ميداند و اين مطلب اسنى و اسمى را در سه جاى كتاب شريف اسفار كه ام الكتاب مؤلفات او است عنوان مىكند اول در فصل چهاردهم