نفوس. در شفاء تكامل را در برتر از نفوس بله هم آورده است كه درباره آنان گفته است: بل تزول و تنمحى قليلا قليلا حتى تزكو النفس و تبلغ السعادة التى تخصها. و اين تعميم حكمى قويم است زيرا شامل اصحاب يمين نيز هست چه اين كه اصحاب يمين بمقام مقربين نيستند كه از ابتداء روح و ريحان و جنت نعيم باشند فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ‌ (واقعه ٨٩- ٩٠)، بلكه آنان را در ابتداء حساب يسير است‌ فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً (انشقاق ٨)، و در آخر مر آنان را سلام است‌ وَ أَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ‌ (واقعه ٩١- ٩٢).

بدان كه تعميم ياد شده از فصول ديگر همان نمط مذكور اشارات نيز مستفاد است و همين تعميم حق است كه نفوس غير كامله را مطلقا تكامل برزخى است. و اين تعبير ما منافات ندارد با اين كه نفوس كامله را نيز تجليات آلهى است، زيرا چنانكه نفس انسان از انسان طبيعى يعنى نفس در مقام طبيعت كه بدن و مرتبه نازله نفس است، شروع مى‌شود و سپس نفس در مقام تجرد برزخى، و پس از آن نفس در مقام تجرد عقلى، و بعد از آن به نفس در مقام فوق تجرد خاتمه مى‌يابد و هر مقامى تا مقامى را درجات بسيار است؛ همچنين انسان را پس از كمال مرتبه فوق كمالست. در فصل نهم باب يازدهم نفس اسفار است:

مراتب العقل و يقال لها العقل الهيولانى، و العقل بالملكة، و العقل بالفعل، و العقل الفعال؛ فالاول قوة، و الثانى استعداد، و الثالث كمال، و الرابع فوق كمال! ١

(١)- (ج ٤ ص ١٦٠ ط ١).