و چون عقل مملكت وجود انسان را آرامش داد و از راه رياضت، قوى را مسخر خويش گردانيد يعنى انسان صاحب نفس مطمئنه شد بدو خطاب آيد كه‌ يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى‌ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَ ادْخُلِي جَنَّتِي‌ و بعبارة ديگر صاحب نفس مطمئنه شدن همان و خطاب ارجعي الى ربك شنيدن همان. فصل هشتم نمط نهم اشارات شيخ رئيس در مقامات عارفان و شرح خواجه كه صاحب همين تذكره در آغاز و انجام است بر آن در بيان نفس مضطربه و مطمئنه و بيان اقسام رياضات مطلوبست رجوع شود.

و بدان كه حق سبحانه و تعالى فرموده است: وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ‌ (نحل ٧٩) در آيه دقت بفرماييد، كلام حق سبحانه اين است كه چيزى نمى‌دانيد و براى شما سمع و ابصار و افئده، قرار داده است يعنى اينها وسايل تحصيل علم شمايند و بايد از راه سمع و بصر و فؤاد دانا شويد. و در سوره إسراء فرموده است: إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا (آيه ٣٧). حال بنگر كه با اين ابواب چه گونه روز و شب، خودت را مى‌سازى و حظ و لذت و از خوراك انسانيت چه قدر است كه بدان اندازه انسانى. از دفتر دل بشنو:

عزيز من حيات تو الهى است‌

كه عقل و نقل دو عدل گواهى است‌

طبيعت بر حياتت گشت حاكم‌

نباشد جز تو بر نفس تو ظالم‌