عنصرى و روحانى و ضروب غذاء كه مظهر صفت بقاء و از سدنه اسم شريف باقى‌اند، بحث مى‌كنند شايد در تكامل برزخى نفوس بكار آيند، و همچنين آخرين فصل كتاب اسفار كه در كيفيت تجدد احوال و آثار اهل جنت و نار است.

صاحب اسفار در آخر فصل ١١ باب دهم آن (ج ٤ ص ١٤٧ ط ١) آراء و اقوالى از اساطين حكمت كه از مشكاة نبوت مقتبس بودند چون سقراط و افلاطون نقل مى‌كند، كه ناظر به تكامل برزخى نفوس‌اند. با اين كه اين مسأله را اهميت بسزا است و اعاظم حكماء از قديم الدهر بدان قائل و معتقد بودند، هنوز راهى براى اثبات آن بصورت براهين فلسفى و موازين منطقى ارائه ندادند و غايت قصواى نظرشان در اين مطلب مهم همان نظر فارابى است كه نظر دانشمندان قبل از او نيز بوده است به بيانى كه در توجيه و تصحيح تناسخ گفته‌ايم.

ص ٥٤ سموم و انياب و اظفار.

كلامى بغايت متين در تكامل برزخى است. و اين سموم و انياب و اظفار و قرون از هوام و سباع و انعامى است كه در تناسخ به معنى صحيح بدان اشارت شده است فتبصر.

ص ٥٤ و مرگ را بر صورت كبش املح، و دوزخ را بر صورت اشترى، هر دو امر ناظر به دو قسم روايت است و بيان خواجه در وجه آن لطيف است كه در اولى فرمود «تا بمرگ مرگ الخ»، و در دومى «تا أهل اعيان الخ»: