چون قبر حقيقى و مجازى را دانسته‌اى، مطالب فصل چهارم و پنجم باب يازدهم نفس اسفار معلوم مى‌گردد كه نخستين را چنين عنوان كرده است: «فصل فى القبر الحقيقى و انه روضة من رياض الجنة أو حفرة من حفر النيران»؛ و دومين را چنين: «فصل فى الاشارة الى عذاب القبر» (ص ١٥٧ ج ٤ ط ١). كه قيد قبر به حقيقى از چه قرار است، و عذاب قبر در چه صقع است.

تكامل برزخى چنانكه گفته‌ايم از حيث نقل اعنى بيان منطق وحى أمرى محقق و مسلم است. ولى از جهت بحث عقلى سؤال پيش مى‌آيد كه تكامل بايد از اعداد ماده و استعداد باشد و نفس انسانى پس از مفارقت از اين نشأه كه دار ماده و استعداد و حركت و تغير است، به نشأه ديگر كه وراى زمان و مكان و قوه و استعداد است چگونه تكامل مى‌يابد و مطابق چه قاعده عقلى، تكامل صورت مى‌يابد و بوقوع مى‌رسد؟

اين سؤال در تكامل برزخى اهميت بسزا دارد، و مشكلى است كه حل آن آسان نيست در هيچ يك از كتب فن نديده‌ام كه براى اين موضوع مهم بابى جداگانه باز كنند و يا فصلى در آن بحث كنند و وجه اشكال آن را تقرير و تحرير كنند. مگر اين كه در اثناء مباحث بدان اشاره كرده‌اند. شايد از اين جهت باشد كه برهان قاطع منطقى بر اثبات آن بدست نياورده‌اند.

البته هر حكمى را كه منطق وحى امضاء فرموده است، عقل را