علل معنوی نیستیم که مثلا دعا یا صدقات و همچنین ظلم و ستم و پامال کردن‌ حقوق در چه شرایطی عکس العملهایی ایجاد می‌کند . شاید توضیح و شرح این‌ مطلب با توجه به قضایا و مشهودات و تجربیاتی که افراد بشر دارند کتابی‌ پرحجم را تشکیل دهد . مقصود ما فقط تذکر این نکته بود که از مثالهایی که‌ گفته شد این توهم پیش نیاید که سلسله علل و معلولات جهان منحصر است به‌ امور مادی و محسوس .

چون قضا آید . . .

در اخبار و روایاتی که از رسول اکرم ( ص ) یا ائمه اطهار ( ع ) رسیده‌ است ، مطلبی به این مضمون به چشم می‌خورد : اگر قضا و قدر بیاید ، اسباب‌ و علل مخصوصا عقل و قوه تدبیر انسان از کار می‌افتد . این مطلب در ادبیات فارسی و عربی به همین مضمون منعکس است . در جامع الصغیر چندین حدیث در این معنی از رسول اکرم نقل می‌کند ، از آن جمله : « ان الله اذا اراد امضاء امر نزع عقول الرجال حتی یمضی امره ، فاذا امضاه رد الیهم عقولهم و وقعت الندامة . » هر گاه خدا بخواهد کاری به انجام رسد خردهای مردم را از آنها جدا می‌کند تا وقتی که امر خود را به انجام رساند . همینکه به انجام رساند ، خردهای‌ آنها را به آنها باز می‌گرداند و در این وقت است که پشیمانی صورت‌ می‌گیرد .