علمای دین - آمده است ؟ در بخش عوامل بیگانه جریانات زیادی است که لازم است مورد توجه قرار بگیرد . از صدر اسلام همواره اسلام دشمنان سرسختی در خارج یا داخل خود داشته است . یهودیان و مسیحیان و مجوسیان و مانویان و زنادقه‌ای که در میان مسلمین بوده‌اند ، غالبا بیکار نبوده ، و احیانا از پشت به اسلام‌ خنجر زده‌اند . بسیاری از آنها در تحریف و قلب حقایق اسلامی به وسیله جعل‌ و وضع احادیث یا ایجاد فرقه‌ها و تفرقه‌ها و لااقل در دامن زدن به اختلافات‌ مسلمین تأثیر زیادی داشته‌اند . در تاریخ اسلام حرکتها و نهضتهای سیاسی و دینی زیادی دیده می‌شود که از طرف غیر مسلمانان به منظور تضعیف یا محو اسلام پیدا شده است . احیانا جهان اسلام مورد حمله سخت دشمن واقع شده است . جنگهای صلیبی و همچنین حمله مغول نمونه بارز این حملات است و هر یک از آنها تأثیر فراوانی در انحطاط مسلمین داشته‌اند . و از همه خطرناک‌تر ، استعمار غربی‌ در قرون اخیر است که خون مسلمانان را مکیده و کمر مسلمانان را در زیر فشار مظالم خود خم نموده است . با توجه به آنچه در بالا گفته شد ، مجموع موضوعاتی که لازم است در این‌ سلسله مباحث بحث شود ، به ترتیب ، موضوعات ذیل است : . ١ عظمت و انحطاط مسلمین این مبحث مقدمه‌ای است برای سایر مباحث . . ٢ اسلام و مقتضیات زمان این مبحث شامل دو قسمت است : قسمت اول مربوط به فلسفه تاریخ است ، در قسمت دوم کیفیت انطباق قوانین اسلامی با عوامل متغیر زمان بیان می‌شود . این بحث نیز جنبه مقدمی و تمهیدی دارد .