در آثار و روایات دینی و در اشارات قرآنی ، از قضا و قدر حتمی و قضا و قدر غیر حتمی یاد شده است و چنین می‌نماید دو گونه قضا و قدر است : حتمی و غیرقابل تغییر ، غیر حتمی و قابل تغییر . این پرسش پیدا می‌شود که معنی قضا و قدر غیر حتمی چیست ؟ اگر حادثه‌ خاصی را در نظر بگیریم ، یا علم ازلی حق و اراده او به آن حادثه تعلق‌ گرفته است یا نگرفته است ، اگر تعلق نگرفته است ، پس قضا و قدر در کار نیست ، اگر تعلق گرفته است ، حتما باید واقع شود ، والا لازم می‌آید علم حق با واقع مطابقت نکند و لازم می‌آید تخلف مراد از اراده حق ، که‌ مستلزم نقصان و ناتمامی ذات حق است . به بیان جامع تر ، قضا و قدر در واقع عبارت است از انبعاث و سرچشمه‌ گرفتن همه علل و اسباب از اراده و مشیت و علم حق که علةالعلل است و به‌ اصطلاح ، قضا عبارت است از علم به نظام احسن که منشأ و پدید آورنده آن‌ نظام است .

و الکل من نظامه الکیانی

ینشأ من نظامه الربانی

و از طرفی چنانکه می‌دانیم قانون علیت عمومی ، ضرورت و حتمیت را ایجاب می‌کند . لازمه قانون علیت این است که وقوع حادثه‌ای در شرایط مخصوص مکانی و زمانی خودش قطعی و حتمی و غیر قابل تخلف بوده باشد ، همان طور که واقع نشدن او در غیر آن شرایط نیز حتمی و تخلف ناپذیر است‌ . علوم ، قطعیت خود را مدیون