خاص و استثنایی پا به میان می‌گذارد و اگر استثنائا پا به میان گذاشت‌ همه چیز از کار می‌افتد ، عقلها از سرها می‌پرد ، چشمها کور می‌شود ، دواها از اثر می‌افتد ، سرکنگبین صفرا می‌افزاید و روغن بادام خشکی می‌نماید . . . اکنون چه باید گفت ؟ آیا این اخبار و روایات با متن اسلام قابل انطباق‌ نیست و ساخته جبری مذهبان است ، یا توجیه و تفسیر صحیحی دارد ؟ به عقیده اینجانب این اخبار و روایات ناظر به یک مطلب صحیحی است ، نه با اصل علیت عمومی منافی است و نه با عمومیت قضا و قدر ، ناظر به‌ نظام کلی عالم و مجموع علل و اسباب اعم از مادی و معنوی است ، ناظر به‌ مواردی است که علل و اسباب معنوی علل و اسباب مادی را تحت الشعاع‌ قرار می‌دهد . در فصل پیش گفتیم که علل و اسباب را تنها در ابعاد مادی نباید محصور کرد . نظام اتم ، از مجموع علل و اسباب آشکار و نهان تشکیل شده است . همان طوری که علل مادی و محسوس ، بعضی بعض دیگر را خنثی می‌کنند و از کار می‌اندازند ، در مواقع خاصی تحت تأثیر علل معنوی نیز از کار می‌افتند . کسی که تنها علل مادی و محسوس را می‌بیند خیال می‌کند سبب منحصر به‌ همین چیزهاست ، نمی‌داند که هزاران علل و اسباب دیگر نیز ممکن است به‌ حکم قضا و قدر الهی در کار باشند و آنگاه که آن علل و اسباب پا به میان‌ گذاشتند ، اسباب و علل مادی را خنثی و بی‌اثر می‌کنند . در خود قرآن کریم این مطلب به بیانی بلیغ‌تر و رساتر از آنچه در زبان‌ اخبار و احادیث آمده است بیان شده است .