انسان و سرنوشت - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٧
یک نوع خاص از وجود در آنها نیست مانند مجردات علوی ، برخی دیگر این طور نیستند ، امکان بیش از یک نوع خاص از وجود در آنها هست و آنها مادیات میباشند . موجودات مادی آنها هستند که از یک ماده خاص به وجود میآیند و زمینه به وجود آمدن موجودات دیگر میباشند ، مانند همه موجوداتی که محسوس و ملموس ما میباشند . ماده طبیعی ، نقش پذیر صورتهای مختلف است ، ماده طبیعی استعداد تکامل دارد ، ماده طبیعی از بعضی عوامل طبیعت قوت و نیرو میگیرد و از بعضی دیگر نقصان پیدا میکند و یا راه فنا و زوال میگیرد ، ماده طبیعی استعداد دارد که با علل و عوامل مختلف مواجه میشود و قهرا تحت تاثیر هر کدام از آنها یک حالت و کیفیت و اثری پیدا کند مخالف با حالت و کیفیت و اثری که از آن دیگری میتوانست پیدا کند . یک تخم که در زمین کاشته میشود اگر مصادف شود با آب و هوا و حرارت و نور ، آفتی هم به او برخورد نکند ، از زمین میروید و رشد میکند و به سر حد کمال میرسد ، و اگر یکی از عوامل رشد و کمال کسر شود یا آفتی برسد ، به آن حد نخواهد رسید . برای یک ماده طبیعی هزارها " اگر " وجود دارد : اگر چنین بشود ، چنان میشود و اگر چنان بشود ، چنین میشود ، یعنی اگر مواجه با فلان سلسله از علل شود ، چنین میشود و اگر با فلان سلسله دیگر مواجه گردد ، چنان میگردد . در مجردات که بیشتر از یک نحو نمیتوانند وجود داشته باشند و تحت تأثیر علل مختلف قرار نمیگیرند ، قضا و قدر حتمی است ، غیر قابل تبدیل است ، زیرا با بیش از یک سلسله از علل سر و کار ندارند و سرنوشت معلول با علت است ، پس یک سرنوشت بیشتر ندارند ، و چون امکان جانشین شدن سلسلهای از علل به جای