انسان و سرنوشت - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٢
کردهاند و منکر اصل ضرورت علی و معلولی - لااقل در مورد فاعل مختار - شدهاند . عدهای از دانشمندان جدید اروپایی نیز همان افکار معتزله را در این مسأله ابراز داشتهاند و از " اراده آزاد " ، یعنی ارادهای که تابع قانون علیت نباشد ، سخن گفتهاند و حتی ادعا کردهاند که قانون علیت فقط در دنیای مادی که از اتمها تشکیل یافته صادق است ، اما این قانون در دنیای روحی و در دنیای داخلی اتمها صادق نیست . ما در اینجا نمیتوانیم دامنه بحث را به قانون علیت بکشانیم ، جوینده را به پاورقیهای جلد سوم اصول فلسفه و روش رئالیسم ارجاع میکنیم . اینجا همین قدر میگوییم علت اینکه دانشمندان جدید ، عمومیت قانون علیت را مورد تردید قرار دادهاند ، این است که پنداشتهاند قانون علیت یک قانون تجربی است و آنگاه در مواردی که تجربیات علمی بشر نتوانست روابط علی و معلولی را کشف کند و پدید آمدن معلولی معین را به دنبال علتی معین به دست آورد ، خیال کردهاند این موارد از حوزه قانون علیت خارج است . اصولا این فرض که تمام قواعد و قوانین علمی بشر و تمام تصورات ذهنی وی از احساس و تجربه سرچشمه میگیرد ، از بزرگترین اشتباهاتی است که دامنگیر بسیاری از سیستمهای فلسفی غرب شده است و به مقلدان شرقی آنها نیز سرایت کرده است . بالجمله راه انکار علیت عمومی بسته است و با قبول آن ، اشکال سرنوشت غیرحتمی به جای خود باقی است ، خواه آنکه به جنبه الهی قضا و قدر قائل باشیم یا قائل نباشیم . خلاصه اشکال اینکه هر حادثهای - و از آن جمله اعمال و افعال بشر - از ناحیه علل و اسباب خود حتمیت پیدا میکند ( قضا ) و حدود و مشخصات و خصوصیات خود را نیز از ناحیه علل و اسباب و موجبات خود کسب