ولی از بیان گذشته نباید چنین تصور کرد که طرح مسأله قضا و قدر و جبر و اختیار در میان مسلمین تنها ریشه اجتماعی و سیاسی دارد . بعدا توضیح‌ خواهم داد که این مسأله قبل از هر چیز دیگر یک مشکله علمی و یک مجهول‌ فلسفی و عقده فکری است که برای هر فرد و هر ملتی که [ در او ] استعداد اندیشیدن در مسائل کلی وجود داشته باشد ، خواه ناخواه پیش می‌آید و شاید در همه جهان ملتی یافت نشود که درباره این موضوع به نحوی فکر نکرده باشد .

فلسفه مادی و سرنوشت

تصور بعضی چنین است که این معضله تنها برای الهیون مطرح است و مادیون‌ از طرح چنین مسأله‌ای و زحمت درک و حل آن فارغ‌اند . این تصور باطل است . برای کسانی که طرز تفکر مادی دارند ، عینا همین‌ مشکل با اندک تفاوت وجود دارد ، زیرا طبق قانون ثابت و مسلم علت و معلول ، هر پدیده و حادثه‌ای مولود علت یا عللی است و آن علت یا علل‌ نیز به نوبه خود مولود علت یا علل دیگر می‌باشد ، و از طرفی به وجود آمدن‌ معلول با فرض وجود علت مربوطه ، ضروری و قطعی و اجتناب ناپذیر است و با فرض عدم وجود آن علت ، ممتنع و ناشدنی است . مادیون اصل علت عمومی و ضرورت علی و معلولی را به