انسان و سرنوشت - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥

و همیشگی دانسته است ، مطلبی است که در ضمن این سلسله مباحث در جای‌ مناسبی طرح خواهد شد .
منحصر به آقای واشنگتن ارونگ نیست ، به نوشته هر نویسنده غربی ، حتی‌ آنهایی که تا حدی بی‌غرضی خود را نشان داده‌اند ، در این زمینه برخورده‌ایم‌ شبیه این اظهار نظر را دیده‌ایم . همه آنها اسلام را یک مسلک جبری‌ می‌دانند ، چیزی که هست بعضی از آنها این عقیده را دخیل در انحطاط مسلمین‌ ندانسته‌اند و بعضی دیگر دخیل دانسته بلکه عامل اصلی شمرده‌اند .
ویل دورانت در تاریخ تمدن پس از آنکه به مضمون آیاتی از قرآن در زمینه علم و مشیت الهی اشاره می‌کند و می‌گوید جبریگری از لوازم تفکر اسلامی است ، می‌گوید : " در نتیجه این اعتقاد ، مؤمنان سخت‌ترین مشکلات زندگی را با قلبی‌ مطمئن تحمل می‌کردند ، ولی همین عقیده در قرون اخیر مانع پیشرفت عربان شد و اندیشه آنها را از کار انداخت " [١] .
اما گوستاولوبون معتقد است که اعتقاد به تقدیر و جبر ، تأثیری در انحطاط مسلمین نداشته است و علل انحطاط مسلمین را در جاهای دیگر باید جستجو کرد .
اول در نظر داشتم همه مطالب مربوط به عظمت و انحطاط مسلمین را در مقدمه این رساله ذکر کنم ، ولی بعد ، از این فکر منصرف شدم و تصمیم‌ گرفتم آن مطالب را مستقلا رساله‌ای قرار داده و در صدر این سلسله مباحث‌ قرار دهم ، زیرا دیدم اگر همه مطالب لازم نوشته شود ، مفصل خواهد شد و مقدمه از اصل کتاب طولانی‌تر می‌گردد ، و اگر رعایت اختصار شود به صورت‌ ناقص درخواهد آمد . لهذا ترجیح دادم