بلکه مقتضای طبیعت زمان این است که هر قومی فقط دوره محدود و معینی از ترقی و تعالی را طی کنند و سپس راه فنا و زوال و انحطاط را بپیمایند ؟ اگر عامل خاصی سبب انحراف و انحطاط مسلمین شده است ، آن عامل چیست‌ ؟ آیا خود اسلام را باید مسؤول انحطاط مسلمین شناخت - آنچنانکه بسیاری از غربیان ( نه همه که احیانا گرفتار تعصب مسیحی هستند و یا بالاتر ، مأموریت استعماری دارند ، ادعا می‌کنند - یا اسلام از این مسؤولیت‌ مبراست ، و مسلمانان خود مسؤول این انحطاط می‌باشند ، و یا نه به اسلام‌ مربوط است و نه به مسلمانان ، علت این انحطاط ، ملل و اقوام غیر مسلمان‌اند که در طول تاریخ چهارده قرنی اسلام ، به انحای مختلف ، با مسلمانان سروکار داشته‌اند ؟ پاسخ به این پرسش ، کار ساده‌ای نیست ، یک‌ رشته مباحث‌نسبتا طولانی باید پیش کشیده شود و در هر یک از آنها با اسلوب علمی تحقیق کافی به عمل آید . در این سلسله مباحث آنچه به عنوان مقدمه لازم است طرح شود ، نموداری‌ از عظمت و انحطاط مسلمانان است و طبعا مشتمل خواهد بود بر مطالب ذیل : . ١ پایه عظمت و رفعت تمدن اسلامی . . ٢ علل و موجبات و مایه‌های تمدن اسلامی . . ٣ تأثیر اسلام در اعتلای مسلمین . . ٤ اقتباس و مایه‌گیری تمدن جدید اروپایی از تمدن اسلامی . . ٥ وضع حاضر جهان اسلامی از نظر مظاهر انحطاط و تأخر . . ٦ با آنکه تمدن اسلامی نابود شده ، اسلام به صورت نیرویی زنده و فعال‌ و گسترش یابنده باقی مانده است و با نیرومندترین نیروهای نو اجتماعی و انقلابی رقابت می‌کند .