٩- «النهايه فى التفسير الخمسمائه آيه»، نوشته فخر الدين احمد بن متوج.
(قرن هشتم و نهم) «١» تفسير جلاءالاذهان و جلاء الاحزان‌ نام معروف آن، «تفسير گازر» و نام مؤلف آن، ابوالمحاسن حسين بن حسن جرجانى است. البته برخى از محققان در مورد اين اثر تفسيرى نظرى ديگر دارند كه صحيح‌تر مى‌نمايد. آنان، اين تفسير را شامل دو بخش مى‌دانند. بخش اول كه حدود نيمى از آن است كه به نام جلاءالاذهان بوده و توسط ابوالمحاسن تأليف شده و نيمه دوم آن را سيد غياث‌الدين جمشيد زواره‌اى كه معروف به سيد گازر است به نام تفسير گازر به پايان رسانده است. «٢» به هرحال، اين تفسير، به زبان فارسى نوشته شده و تعداد مجلدات آن ده جلد است.
تفسير گازر از تفسيرهاى قرن هشتم هجرى است. «٣» روش تدوين: اين تفسير با مقدمه‌اى از مؤلف شروع شده، پس از آن در هفت فصل، مباحثى از قبيل معناى قرآن و تفسير آن، اقسام آيات قرآن، نامهاى قرآن، ثواب قرائت قرآن، فضل علم قرآن، معناى تفسير و تأويل و استعاذه را به بحث گذاشته است.
برجستگى ويژه تفسير گازر، نگارش بديع آن مى‌باشد كه پر است از پيامها و لطافتهاى نگارشى، بطورى كه يكى از متون برجسته تفسيرى زبان پارسى قلمداد شده است.
مؤلف، مطالب تاريخى را ضمن آيات درج نموده و گاهى به طرز قرائت آنها نيز پرداخته است. همچنين در تأييد مطالب خود، گاهى به اشعار عربى و فارسى نيز توسل جسته و در تفسيرآيات، ابتدا يك يا چند آيه را آورده، آن گاه به ترجمه و تفسير آن پرداخته است.
تفسير گازر، خلاصه تفسير ابوالفتوح: اساس مطالب تفسير گازر، تفسير ابوالفتوح رازى است. اين تفسير از آغاز تا انتها بدون مبالغه و اغراق (به استثناى خطبه و سبب‌