آشنايى با تفاسير و مفسران - علامی، ابوالفضل؛ فرقانی، قرت الله؛ حسینی، على - الصفحة ٧٥
مفصلترين، مهمترين و معتبرترين تفسير فارسى است كه در بيست جلد تهيه شده است. «١» چگونگى تدوين: مؤلف پيش از شروع به تفسير، ضمن هفت فصل، مسائلى را در رابطه با اقسام معانى قرآن وبيان و تفسير آن، محكم و متشابه، ناسخ ومنسوخ، خاص وعام، نامهاى قرآن و ... به بحث كشيده است، آن گاه وارد تفسيرشده، بدين شكل كه ابتدا عدد آيات و كلمات سوره را ذكر كرده و بعد روايات مربوط به ثواب قرائت را نقل مىكند. پس از آن قسمتى از آيات را نقل كرده و ترجمه فارسىِ كلمه به كلمه آنها را در ذيل هر يك نوشته است. (اين ترجمهها بر اساس چاپهاى موجود است كه محققان، ترجمهها را از مؤلف نمىدانند.) «٢» پس از آن جملات آيات با تبيين ويژگيهاى ادبى آنهامىآيد، سپس شأن نزول و اختلاف قرائت كلمات آيات و اخبار وارد شده در زمينه تفسير آن آيات، ذكر شده است.
شيوه نگارش و نثر فارسى آن: محققانى كه در زمينه تاريخ ادبيات فارسى پژوهش كردهاند، تفسير ابوالفتوح را درساده نويسى، فارسى نگارى، لطف بيان و شيوايى تقرير، باتوجه به ادبيات فارسى ستودهاند و متن تفسير وى را يكى از نمونههاى والاى نثر فارسى دانستهاند.
اين تفسير از جهت غناى مباحث ادبى نيز شايان توجه است بطورى كه مرحوم شعرانى درباره آن مىنويسد:
«در ادب و بيان و صرف و نحو و لغت و امثال آن، غايت جهد را بكار برده است و منتهاى تحقيق بعمل آورده است و از هيچ جهت فروگذار نكرده است. آن اندازه شواهد از اشعار عرب و امثال كه براى بيان لغات و قواعد عربيّت آورده در هيچ يك از تفاسير مانند كشاف و تفسير طبرى نياوردهاند.» «٣»