آشنايى با تفاسير و مفسران - علامی، ابوالفضل؛ فرقانی، قرت الله؛ حسینی، على - الصفحة ٦٧

نيست. بلكه شايسته است كه به ادلّه صحيح عقلى و شرعى مراجعه شود، از قبيل: اجماع و روايت متواتر كه متابعت ازآنها لازم است. خبر واحد پذيرفتنى نيست و بويژه اگر طريق آن علم باشد و هر گاه تأويل آيه‌اى نيازمند به گواهى لغت باشد، لغتى را بايد پذيرفت كه ميان اهل لغت، شايع باشد. ولى خبر واحد و الفاظ نادر كه نمى‌توان از آن قطع حاصل كرد. نبايد شاهد كتاب خداوند قرار گيرد.» «١» نقش عقل در تفسير تبيان: عقل در روش تفسيرى شيخ، نقش بزرگى به عهده دارد.
او در شرح معانى قرآن و تبيين هدفهاى آن، به عقل تكيه و اعتقاد دارد، چنان كه در ردّ گفتار صاحبان مذاهب و انديشه‌هاى مختلف و دفاع از عقايد راستين شيعه اماميه و ابطال شبهه‌ها و نقدهاى وارد برآن، براى عقل، نقش به سزائى در نظر گرفته است.
يكى از نمونه‌هاى روشن تكيه بر عقل درتفسيرتبيان كه شايسته تقدير است آن است كه شيخ با استناد به ادلّه عقلى، در قرن پنجم هجرى فكر كرويّت زمين را رد نكرد، در حالى كه نظر مسطح بودن زمين، دربين عده‌اى از مفسران حاكم بود. «٢» شرح حال مؤلف: شيخ الطائفه در سال ٣٨٥ ه. ق در شهر تاريخى طوس متولد شد و در همان جا رشد كرد و علوم مقدماتى و سطح عالى فقه و اصول و حديث و غيره را از استادان زمان فرا گرفت. شيخ در سال ٤٠٨ ه. ق به عراق هجرت كرد و پنج سال در بغداد نزد پيشواى بزرگ شيعه بغداد «شيخ مفيد» و ديگر استادان، به تحصيل و تكميل معلومات خود پرداخت. پس از رحلت شيخ مفيد در سال ٤١٣ ه. ق حدود ٢٣ سال از محضر سيد مرتضى و ديگران بهره‌هاى فراوانى برد. پس از رحلت سيد مرتضى دوازده سال كرسى درس و پيشوايى علمى بغداد را به دست گرفت و به خاطر جامعيت و گستردگى دانشى كه داشت، عالمان بسيارى از شيعه، سنّى و زيدى در حوزه بزرگ درسى وى، شركت جستند و از درياى موّاج دانش وى بهره‌بردند. سپس هنگام فتنه ددمنشانه طغرل، نخستين حاكم سفّاك سلجوقى، پس از تحمل ضربه‌هاى شديد روحى‌