دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٣٤
| تیره جلد: ١٦ شماره مقاله:٦٢٣٤ |
تیره، شهر و مرکز شهرستانی به همین نام در
جنوب استان ازمیر ترکیه. این شهر با ٤١٣‘٤٨ تن جمعیت (١٣٨٦ش/٢٠٠٧م)، («فرهنگ…٢»)،در
°٣٨ و´٤ عرضشمالی و°٢٧ و ´٤٥ طولشرقی («اطلس…٣»، ١٧٧)، در ارتفاع ١٠٠متری از سطح
دریا، در
جنوب درۀ مندرس در دامنۀ شمالی کوههای آیدین جای دارد و رودخانۀ مندرس کوچک از ٦
کیلومتری شمال آن میگذرد.
تیره دارای آب و هوایی مدیترانهای و پوشش گیاهی جنگلی است وتوسط راهآهن به شهر
ازمیر که با آن ٨٤کمـ فاصله دارد، میپیوندد («دائرةالمعارف...١»، XI/٤١١١ ؛ IA,
XII(١)/٣٧٩).
شهر تیره در محل شهر باستانی آرکادیوپولیس بنا شده است (رمزی،١٠٤-١٠٥). سرزمینیکه
شهر درآن قرار دارد، درسدههای گذشته و در پهنۀ تاریخ خود فرهنگهای گوناگونی را به
خود دیده است؛ چنان که آثار تمدنهای حتّی، فریگیایی، لیدیایی، ایرانی
(هخامنشی)،هلنی، رومی وبیزانسی درآن دیدهمیشود و درتاریخ ــ بهویژه به روزگار
چیرگی ترکها بر آناتولی و در دورۀ عثمانیـان ــ نقش مهمی داشته است
(«دائرةالمعارف»، همانجا؛ IA, XII(١)/٣٨٠-٣٨١; EI٢, X/٥٣٨-٥٣٩).
این ناحیه پس از فراز و فرودهای متعدد، نخست به حاکمیت ساسابیک، داماد فرمانـروای
امارت ـ بیلیک ـ منتشا ـ منتشه درآمد. آنگاه مبارزالدینمحمدبیک، پسرآیدین اوغلو،
ساسابیک را مغلوب، و قلمرو او را تصرف نمود و شهر تیره را به چهارمین
پسرشسلیمانبیک واگذارکرد(اوزونچارشیلی،«تاریخ...٢»، I/٦٦،
«امیرنشینها...٣»،١٠٤). بدینسانمنطقه بهحاکمیتآیدین اوغوللری (ه م) درآمد.
قلمرو آیدینیان در زمان سلطنت بایزیداول (ایلدرم) بر قلمرو عثمانیان افزوده شد و
مرکزیت ایالت از ایاسلوق به شهر تیره انتقال یافت. امیر آیدین که در برابر بایزید
مقاومت نکرده بود، از جانب او به ادارۀ اوقاف عثمانیان در آنجا مأمور شد (عاشق
پاشازاده، ٦٥؛ اوزون چارشیلی، «تاریخ»،I/٧٠, ٢٦٣).
تیمورگورکانی پس از پیروزی بر بایزید اول در جنگ آنکارا (٨٠٥ ق/١٤٠٢م)، پیش از حمله
به ازمیر، مدتی در تیره اقامت گزید (شرفالدین، ٨٦٣-٨٦٤). سرانجام قلمرو
امارت آیدیناوغوللریدر دورۀفرمانرواییمراد دوم(٨٤٨-٨٥٥ق/١٤٤٤-١٤٥١م) با
فروپاشی خاندان آیدینیان رسماً به تصرف عثمانیان درآمد (اوزون چارشیلی،
«امیرنشینها»، ١١٨). در دوران فرمانروایی عثمانیها این شهر بخشی از ولایت آیدین و
از توابع سنجاق (شهرستان) ازمیر محسوب میشد. بیشتر ساکنان آن مسلمان، و گروه اندکی
نیز یهودی و مسیحی بودند (سامی، ٣/ ١٧١٨-١٧١٩).
جهانگردانیکه درسدههایمختلف ازآنجا گذشتهاند، هریک از دیدگاه خود به وصفآن
پرداختهاند. ابنبطوطه درسدۀ ٨ ق/ ١٤م بههنگام ملاقات با سلطان محمدبیک، امیری
از خاندان آیدینیان، در شهر تیره اقامت کرده، انهار، باغات و میوههای آن را
تعریف نموده، و از خانقاه محمد نام برده است (ص ٣١٨). جهانگرد
ارمنی تبارلهستانی که در سدۀ ١١ق/١٧م آنجا را دیده، با عنوان شهریآباد و با
رونقبازرگانی یادنموده است (IA, XII(١)/٣٨٠). اولیا چلبی در همان سده تیره را
شهری بزرگ، با ٦٨ محله،
٣٦ مسجد، ٣٠ مدرسه، ١٣ گرمابه،٢٧کاروانسرا، ٦٠ مکتبخانۀ کودکان، و شمار بسیاری
منبع و شیر آب وصف کرده است (نک : همانجا). در سدۀ ١٤ق/٢٠م در این شهر و توابعآن
چندینمسجد، ٥ کلیسا مخصوص یونانیها و ارمنیها، ٢٠ مدرسه که دو باب از آنها ویژۀ
مسیحیان بوده است، همچنین کتابخانه و بیمارستان وجود داشت (جواد، ١/٢٦٦-٢٦٧).
یافتههای باستانشناسی موجود در روستای اوبا از توابع تیره که به دورۀ تمدن هلنی
مربوط است (گورلر، ٧٢١-٧٢٢) و همچنین آثار مربوط به ٥٠٠‘٣ قم تا ١٠٠‘١م شامل شماری
مجسمه و اشیاء دیگر در موزۀ شهر تیره نگاهداری میشود. قرآنهای خطی، البسه و جز
آنها نیز که در آن موزه موجود است، نشان از غنای فرهنگی این شهر دارد («موزه
...٤»، npn.). همچنین ضرابخانۀ دولتعثمانی نیز در آنجا وجود داشت (هامرپورگشتال،
V/٥٠).
در مدارس تیره عالمان بسیاری تدریس نمودهاندکه از شهرت فراوانی برخوردارند؛ از
معروفترین آنها عزالدین عبداللطیف بن ملک ابن فرشته را میتوان نام برد. وی در
مدرسهای که به نام او مدرسۀ ملک نامیـده میشود، تدریس میکرد. عبداللطیف
مؤلف و شارح آثار بسیاری استکه از معروفترین آنها لغتفرشته،
شرحمشارقالانوارصاغانی، نیز شرح المنار فی اصول را میتوان برشمرد
(طاشکوپریزاده، ١/٣٠؛ شوکانی، ١/٣٧٤؛ IA، همانجا).
١. Yeni… ٢. Osmanlı… ٣. Anadolu… ٤.»The Archeological…«
در جریان جنگ استقلالطلبی ترکیه در آستانۀ فروپاشی دولت عثمانی، یونانیها در
١٩١٩م این شهر را به تصرف درآوردند (کوجاتورک، ١٩)؛ سرانجام پس از ٣ سال و اندی در
١٣٠١ش/ ١٩٢٢م، از تصرف یونانیها بیرون آمد (همو، ٣٤٠). بعد از انعقاد معاهدۀ لوزان
در ١٣٠٢ش/١٩٢٣م (نک : شاو، II/٣٦٥-٣٦٩) و در جریان مبادلۀ جمعیت میان یونان و
ترکیه، ترکهایی که در یونان و مقدونیه ساکن بودند، به این شهر آمدند و در آن اسکان
یافتند (همو، II/٣٦٨).
مآخذ: ابنبطوطه، محمد، الرحلة، به کوشش طلال حرب، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ جواد، علی،
ممالک عثمانیه نک تاریخ و جغرافیا لغاتی، استانبول، ١٣١٣ق؛ سامی، شمسالدین، قاموس
الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ق؛ شرفالدین علی یزدی، ظفرنامه، به کوشش عصامالدین
اورونبایف، تاشکند، ١٩٧٢م؛ شوکانی، محمد، البدر الطالع، بیروت، دارالمعرفه؛
طاشکوپریزاده، احمد، الشقائق النعمانیة، بیروت، ١٣٩٥ق؛ عاشقپاشازاده، تاریخ،
استانبول، ١٣٣٢ق؛ نیز:
»The Archeological Museum of Tire«, Cankan, www. Cankan. com. Images/ic ١٠ x ١٠.
gif; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; EI٢; Gürler, B.,
Tire’nin eski oba köyü’nde bulunmuԫ bir mezar grubu«, Belleten, Ankara, ١٩٩٩,
vol. LXIII, no. ٢٣٨; Hammer - Purgstall, J., Geschichte des osmanischen Reiches,
Graz, ١٩٦٣; IA; Kocatürk, U., Atatürk ve Türkiye cumhuriyeti tarihi kronolojisi,
Ankara, ١٩٨٣; Ramsay, W. M., The Historical Geography of Asia Minor, Amsterdam,
١٩٦٢; Shaw, S. J., History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge,
١٩٧٧; UzunçarԴılı, İ. H., Anadolu beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu
devletleri, Ankara, ١٩٨٤; id, Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٧٢; The World Gazetteer,
www. world - gazetteer. com; Yeni Türk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٥.
علیاکبر دیانت