دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٨٠

توفیق، تخلص چند شاعر پارسی‌گوی که در ایران و شبه‌قارۀ هند، در سده‌های ١١-١٣ق/١٧-١٩م می‌زیستند:
١. توفیق کشمیری، ملا (شیخ) محمد‌لاله‌جو (تیکو، ١٢١)، شاعر پارسی‌گوی شبه‌قاره. وی ظاهراً از سخنوران دورۀ محمد‌شاه (ابراهیم خان خلیل، ٣٣)، و معاصر خان آرزو بود (ایمان، ١٢٤). سروده‌های توفیق نخست به دست ابوالحسن ساطع، و سپس به وسیلۀ محمد رضا مشتاق اصلاح می‌شد، تا اینکه در مرحلۀ پختگی ‌شاعر و در دوران راجه سکه جیون مل (حک‌ ١١٦٩-١١٧٦ق)، وی به مقام ملک‌الشعرایی رسید (تیکو، همانجا؛ راشدی، ١/١٧٠). توفیق در سراسر عمر خود از زادگاهش بیرون نرفت (صبا، ١٥٨؛ احمدعلی، ٤٥٩)، تا اینکه در ٨٩ سالگی در همانجا درگذشت (صبا، همانجا؛ گوپاموی، ١٣١).
توفیق در سرودن انواع شعر، به ویژه مثنوی، قصیده، غزل و قطعه مهارت داشت (احمدعلی، همانجا؛ همدانی، ١٨) و برای یافتن مضامین تازه بسیار تلاش می‌کرد (آرزو، ٣٦). وی به موسیقی نیز علاقۀ فراوانی داشت؛ این موضوع در غزلها و مثنوی او نمایان است (یزدانی، ٣٢٥). از او مخمسهایی بر غزلیات حافظ، جامی، صائب و کلیم باقی مانده است (نک‌ : تیکو، ١٢٧-١٣١؛ احمد، ٣/٥٦٥) که نشانۀ استادی و مهارت او ست.
آثـار:
١. احوال ملک کشمیر، مثنوی تاریخی به فارسی نزدیک به دوهزار بیت (آفتاب اصغر، ٥١٠؛ تیکو، ١٢١) که به تاریخ مولوی توفیق در بیان احوال کشمیر نیز معروف است (نک‌ : اته، II/١٨). در این مثنوی که در زمان پادشاهی عالمگیر سروده شده (همانجا)، سنت مثنوی‌گویی کاملاً رعایت شده است (یزدانی، ٣٢٤). توفیق در این مثنوی عهد یوسف شاه را ستایش کرده، و با استفادۀ‌ بجا و بهنگام از صنایع‌لفظی و بدیعی، مناظرطبیعی را با بیانی ساده به تصویر کشیده است (یزدانی، همانجا). این اثر
ــ چنان‌ کـه از نامش پیدا ست ــ در شرح و وصف کشمیر و محتوی اتفاقات سیاسی مربوط به الحاق کشمیر به دولت تیموری هند در زمان پادشاهی اکبر شاه (٩٤٩-١٠١٤ق) و مسافرتهای امپراتوران تیموری هند مانند اکبرشاه، جهانگیر، شاهجهان و عالمگیر به آنجا ست و دربارۀ اوضاع و احوال این ناحیه در عهد عالمگیر اطلاعات تازه‌ای به دست می‌دهد. با این حال، مثنوی احوال ملک کشمیر، ارزش تاریخی چندانی ندارد، زیرا بیشتر وقایع تاریخی که در آن به نظم درآمده، در شاهکارهای نثر آن دوران مانند اکبرنامه، جهانگیر نامه، شاهجهان نامه و عالمگیرنامه به تفصیل یاد شده است (آفتاب اصغر، ٥١٠-٥١١؛ نیز نک‌ : استوری، I/٦٨٢؛ اته، II/١٧-١٨).
٢. سراپا، مثنوی فارسی در ١٩٥ بیت، در وصف سرتاپای معشوق (همدانی، همانجا). از این اثر چندین نسخۀ خطی در کتابخانه‌های ایران، پاکستان و آمریکا نگهداری می‌شود (نک‌ : ملک، ٨/ ١٩، ٢٠٣؛ نوشاهی، ٥٨١؛ عباسی، ٢٦٤-٢٦٥؛ مرکزی، ١١-١٢/٧٥٥).
٣-٥. بحر طویل (آستان‌قدس، ٧/٢٧١)؛ منظومۀ واسوخت (عباسی، ٣٢٥)؛ قصیدۀ شیبیه (احمد، ٣/٥٦٥، ٥٦٦، ٥٦٨).
٦. دیوان (آقابزرگ، ٩(١)/١٨٠). به نوشتۀ رضوی (I/٣٠٠-٣٠١)، این اثر شامل مثنویها، قصاید، ترجیع‌بندها، ترکیب‌بندها، ماده تاریخها، غزلیات، همراه با یک ساقی‌نامه، مخمسات، رباعیات و مستزاد است، و برای شیخ غلام محمد قدیری چشتی نظامی، مشهور به مسکین شاه، به نظم درآمده است. آخرین تاریخی که در نسخۀ کتابخانۀ بوهار یافت شده، متعلق به سال ١١٨٨ق است (همو،I/٣٠٠).
٧. کلیات (اطهر شیر، ٣/٩٥؛ احمد، ٣/٥٦٥- ٥٦٨).
٢. توفیق شاهزاده محمد بشیرالدین (د ١٢٩٢ق/١٨٧٧م)، پسر سلطان شکرالله پسر تیپوسلطان، شاعر پارسی‌گوی شبه‌قاره. وی پس از کشته شدن تیپوسلطان در جنگ با انگلیسیها در ١٢١٣ق، همراه خانواده‌اش به کلکته تبعید، و در مالیگنج مستقر شدند. توفیق نیز فرصت را غنیمت شمرد و در آنجا به تحصیل پرداخت و در مدتی کوتاه مانند پدرش به استادی رسید (صبا، ١٨-١٩؛ هدایت، ١/٢٩٠). از معاصران و همنشینان او می‌توان عبدالرحیم تمنّا، عبیدالله عبیدی و عبدالغفور نساخ را نام برد. توفیق در شعر و نثر فارسی و عربی چیره‌دست بود (حبیب‌الرحمان، ١١٨) و برخی از غزلیات او نشان‌دهندۀ تأثیرپذیری از حافظ است (عبدالسبحان، ٤١٢).
آثار او اینها ست: ١. نهال خیال، مثنوی فارسی که بارها به چاپ رسیده است (همانجا؛ رحمان، ٥٨). ٢. دیوان، که به چاپ نرسیده است، اما تذکره‌نویسان اشعاری از آن را در تذکره‌های خود نقل کرده‌اند (عبدالسبحان، ٤١٢).
٣. توفیق‌کلهرکرمانشاهی، نصرالله بیک(د ح١٢٦٠ق/ ١٨٤٤م)، از سران طایفۀ کلهر و شاعر پارسی‌گوی. وی مردی عارف مسلک بود و گفته‌اند که همه‌گونه شعر می‌سرود، اما در غزل‌سرایی مهارت بسیار داشت. دیوان بیگی (١/ ٣٤٨) تنها یک غزل ٣ بیتی از او به دست آورده، و نقل کرده است.
کسان دیگری نیز با تخلص توفیق شعر سروده‌اند، از جمله توفیق یزدی و توفیق قندهاری که از شرح دقیق احوال و آثار و جایگاه آنان در ادب فارسی آگاهی چندانی تاکنون به دست نیامده است.

مآخذ: آرزو، علی خان، مجمع‌النفایس، به کوشش عابدرضا بیدار، پتنه، کتابخانۀ خدابخش؛ آستان‌قدس، فهرست؛ آفتاب اصغر، تاریخ نویسی فارسی در هند و پاکستان، لاهور، ١٣٦٤ش؛ آقابزرگ، الذریعة؛ ابراهیم خان خلیل، علی، صحف، به کوشش عابد رضا بیدار، پتنه، کتابخانۀ خدابخش؛ احمد، ظهورالدین، پاکستان میں فارسی ادب، لاهور، ١٩٧٧م؛ احمدعلی هاشمی سندیلوی، مخزن الغرائب، به کوشش محمدباقر، لاهور، ١٩٦٨م؛ اطهرشیر، سید، مرأة العلوم، پتنه، ١٩٦٧م؛ ایمان، رحم‌علی‌خان، منتخب اللطایف، به کوشش محمد رضا جلالی نائینی و امیرحسن عابدی، تهران، ١٣٤٩ش؛ تیکو، گ. ل.، پارسی سرایان کشمیر، تهران، ١٣٤٢ش؛ حبیب‌الرحمان، حکیم، ثلاثۀ غساله، ترجمۀ عارف‌نوشاهی، لاهور، ١٣٦٨ش/١٩٨٩م؛ دیوان بیگی، احمد، حدیقة‌الشعراء، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٤ش؛ راشدی، حسام‌الدین، تذکرۀ شعرای کشمیر، لاهور، ١٩٨٣م؛ صبا، محمدمظفرحسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، تهران، ١٣٤٣ش؛ عبدالسبحان، «نفوذ حافظ در بنگاله»، مجموعۀ سخنرانیهای نخستین سمینار پیوستگیهای فرهنگی ایران و شبه قارۀ هند، اسلام‌آباد، ١٣٧٢ش، ج ١؛ عباسی نوشاهی، خضر، فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتابخـانۀ دانشگاه پنجاب لاهـور، اسلام‌آباد، ١٣٦٥ش/١٩٨٦م؛ گـوپاموی، محمد



قدرت الله، نتایج الافکار، به کوشش اردشیر بنشاهی خاضع، بمبئی، ١٣٣٦ش؛ مرکزی، خطی؛ ملک، خطی؛ نوشاهی، عارف، فهرست نسخه‌های خطی فارسی موزۀ ملی پاکستان، لاهور، ١٣٦٢ش؛ هدایت، محمود، گلزار جاویدان، تهران، ١٣٥٣ش؛ همدانی مصحفی، غلام، عقد ثریا، دهلی، ١٩٣٣م؛ یزدانی، خواجه حمید، «ایران‌شناسی شعرای کشمیری الاصل»، مجموعۀ سخنرانیهای نخستین سمینار پیوستگیهای فرهنگی ایران و شبه قاره، اسلام آباد، ١٣٧٢ش، ج ١؛ نیز:

Ethé, H., Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office, Oxford, ١٩٣٧; RaĐavî, Q. H., Catalogue of the Persian Manuscripts in the Bûhâr Library, Calcutta, ١٩٢١; Rahman, M., Catalogue of Persian Printed Books in the Library of the Asiatic Society, Calcutta, ١٩٦٧; Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٢١-١٩٣٩.
طاهره اسماعیل زاده