توزْلا، استان (کانتون) و شهری در بوسنی و هرزگوین:
استان توزلا: این استان با ٦٤٩‘٢ کم‌ـ ٢ مساحت در شمال شرقی بوسنی و هرزگوین واقع است («کانتون...١»، npn.). استان توزلا در ١٣٧٠ش/١٩٩١م، پیش از آغاز جنگهای داخلی یوگسلاوی سابق، ٦٢١‘٩٤٩ تن جمعیت داشته است که ٦٠٪ از آنها بوسنیایی، ٢٨٪ صرب و ٩٪ کروات بودند؛ اما بر اساس برآورد آماری در ١٣٨١ش/٢٠٠٢م جمعیت این استان ٨١٤‘٥٤٦ تن بوده است که ٩٠٪ آن را بوسنیاییها تشکیل می‌دادند (همانجا).
شهر توزلا: این شهر با ٧٠٩‘١٥٠ تن جمعیت (١٣٨٥ش/ ٢٠٠٦م) مرکز استان توزلا ست («فرهنگ...٢»). رودخانۀ یالا و اسپریچا، از شاخه‌های رود بوسنا، این منطقه را آبیاری می‌کند (انکارتا٣؛ «اطلس...٤»، ١٠٠).
توزلا یکی از مناطق صنعتی و معدنی بوسنی و هرزگوین به‌شمار می‌رود. به سبب وجود معادن غنی نمک و زغال‌سنگ، صنایع بزرگ شیمیایی نیز در آنجا وجود دارد (سلطانشاهی، ١٣؛ کلمبیا٥).
پیشینۀ تاریخی: در کاوشهای باستان‌شناسی صورت گرفته

در توزلا آثاری از ٨ هزار سال پیش متعلق به دورۀ نوسنگی در کنار معادن نمک این منطقه یافت شده است. این یافته‌ها بیانگر آن است که توزلا یکی از کهن‌ترین محلهای اقامت انسان در اروپا بوده است ( انکارتا).
نامهایی که در طول تاریخ بر این شهر گذاشته شده، بیشتر با واژۀ نمک ارتباط داشته است. مورخان درگذشته از آن با نام «سولی» که در زبانهای اسلاوی به معنای نمک است، نام برده‌اند ( انکارتا). نام توزلا نیز که از زمان امپراتوری عثمانی باقی مانده، برگرفته از واژۀ توز به معنای نمک در ترکی عثمانی است و توزلا در آن زبان نمکزار معنا می‌دهد (همانجا؛ «فرهنگ جدید...٦»، ١١٨٩-١١٩٠). موزۀ روبازی که در ١٣٨٣ش/٢٠٠٤م در این شهر گشایش یافت، تاریخ تولید نمک در توزلا را نشان می‌دهد.
استرابن در نیمۀ دوم سدۀ ١ق‌م از این شهر با نام دوریسکوس، در شمار شهرهای تراکیه نام برده است (III/٣٦٨, ٣٦٩).
تاریخ این شهر در پیوند با تاریخ بالکان است و همچون دیگر شهرها و نواحی این منطقه در حاکمیت امپراتوری بیزانس، فـرمـانـروایـان قـرون وسطایی بوسنـی و پـادشـاهـی اتـریش ـ مجارستان بوده است (نک‌ : دورانت، ٤(٢)/٨٨١-٨٨٤؛ انکارتا). ترکان عثمانی در ٨٦٤ ق/١٤٦٠م بر این شهر استیلا یافتند و نام توزلا برآن نهادند (همانجا). در زمان حاکمیت ترکان عثمانی این شهر مرکز سنجاق ایزورنیک (زورنیک) بود («دائرةالمعارف...٧»، XXXII/٤٣). آنان شهر توزلا را نوسازی کردند و به ساختن مساجد، مناره‌ها و دیوارهای شهر پرداختند (انکارتا).
عثمانیها حدود ٣٠٠ سال بر توزلا و دیگر شهرهای بوسنی و هرزگوین فرمانروایی داشتند، تا آنکه در ١٢٩٥ق/ ١٨٧٨م توزلا همراه با دیگر شهرهای بوسنی و هرزگوین بـه تصرف امپراتوری اتریش ـ مجـارستان درآمد. ٤٠ سـال بـعـد در ١٩١٨م، پـس از شـکست امپـراتـوری اتـریش ـ مجارستان در جنگ‌جهانی اول و تجزیۀ این امپراتوری و تشکیل پادشاهی یوگسلاوی، توزلا در شمار شهرهای یوگسلاوی قرار گرفت ( انکارتا؛ نیز نک‌ : سلطانشاهی، ٣١).
١. »Tuzla...« ٢. The World... ٣. Encarta... ٤. Macmillan... ٥. The Columbia... ٦. Redhouse... ٧. Türk...

در جریان جنگ جهانی دوم توزلا به تصرف نیروهای آلمانی درآمد، امـا در مهر ١٣٢٢/ اکتبر ١٩٤٣ نیروهای آلمانـی از آنجا رانده شدند. پس از پایان جنگ جهانی دوم و تأسیس «جمهوری دموکراتیک فدرال یوگسلاوی» این شهر در شمار شهرهای

جمهوری بوسنی و هرزگوین در داخل آن فدراسیون قرار گرفت (نک‌ : جعفری، ١٠٣-١٠٤؛ انکارتا).
در دورۀ کمونیستی در کشور یوگسلاوی سابق توزلا از مراکز مهم صنعتی و فرهنگی آن کشور به‌شمار می‌رفت (همانجاها). در جریان جنگهای داخلی‌یوگسلاوی(١٩٩٢-١٩٩٥م)، این شهر یکی از پایگاههای مستحکم دولت اسلام‌گرای بوسنی و هرزگوین بود ( انکارتا).

مآخذ: جعفری، احمد، جمهوری فدرال یوگسلاوی، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، تهران، ١٣٧٧ش؛ دورانت، ویل، تاریخ تمدن (عصر ایمان)، ترجمۀ ابوالقاسم طاهری، تهران، ١٣٦٧ش؛ سلطانشاهی، ستار، بوسنی و هرتسه گوین، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، تهران، ١٣٨٣ش؛ نیز:

The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠١-٢٠٠٥; Encarta Reference Library, ٢٠٠٥; Macmillan Centennial Atlas of the World, ١٩٩٧; Redhouse yeni Türkçe-İngilizce sözlük, Istanbul, ١٩٩٠; Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٦٧; Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٨٣; »Tuzla Canton, History, Geography and Biography«, www.arikah.com/ encyclopedia/Tuzla_Canton; The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com.
شیوا جعفری