دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٦٧
| تورنبرگ جلد: ١٦ شماره مقاله:٦١٦٧ |
تورْنْبِرْگ١، کارْل یوهانِس
(١٨٠٧-١٨٧٧م/١٢٢٢-١٢٩٤ق)، خاورشناس سوئدی. او در شهر لینچوپینگ٢، مرکز ایالت
اُسْتریُتْلاند٣ به دنیا آمد و تحصیلات عالی خود را در دانشگاه اوپسالا آغاز کرد.
وی در ١٨٣٣م به احراز درجۀ دکتری فلسفه از این دانشگاه، و در ١٨٣٥م به دریافت
شهادتنامهای در ادب عربی توفیق یافت (موبرگ، II/١١٠؛ زرکلی، ٥/٢١٣؛ بدوی، ٩٨) و
به استادیاری ادبیات عربی در این دانشگاه برگزیده شد.
تورنبرگ به قصد تکمیل دانش عربی و برخورداری از محضر عربیدانِ سرشناس فرانسوی،
سیلوستر دو ساسی٤ (١٧٥٨-١٨٣٨م) راهی پاریس شد. وی طی دو سال اقامت در آن شهر، افزون
بر دوساسی، از استادان دیگری چون آمِدِه ژوبر٥
(د ١٨٤٧م) و اِتیِن مارک کاتْرِمر٦ (د ١٨٥٧م) بهره گرفت (همو، ٩٨، ٩٩؛ «تاریخ...٧»،
I/١٦٢)؛ سپس از مهمترین کتابخانههای اروپا، مانند کتابخانههای کپنهاگ، لیدن،
لندن، آکسفرد، گوتا، لایپزیگ و برلین ــ که مجموعههایی از نسخ خطی شرقی داشتند ــ
دیدن کرد و آنگاه در ١٨٣٨م به زادگاهش بازگشت. تورنبرگ پس از مراجعت به سوئد، در
١٨٤٤م به دانشیاری زبانهای شرقی، و در ١٨٤٧م به سمت استاد بدون کرسی زبانهای شرقی
در دانشگاه لوندِ سوئد انتخاب شد و میان سالهای ١٨٥٨-١٨٥٩م و ١٨٦١-١٨٦٢م نیز بر
همین دانشگاه ریاست کرد (واپرو، ١٧٥٨؛ بدوی ٩٩؛ عقیقی، ٣/٨٩١؛ موبرگ، همانجا). او
پیش از آنکه در ١٨٤٧م به استادی زبانهای شرقی دانشگاه لوند برگزیده شود، به ویژه به
سبب صرف ارث پدری در راه تحصیل علم، از لحاظ مالی در مضیقه بود، در این مقام جدید
فرصتی یافت که بسیاری از تألیفات خود را به چاپ برساند (همو، II/١١٢).
١. C. J. Tornberg ٢. Linköping ٣. Östergötland ٤. S. de Sacy ٥. A. Jaubert ٦. E.
M. Quatremère ٧. Histoire…
آثار: از تورنبرگ شماری مقاله و یادداشت در باب دستنوشتهها و سکههایعربی و
اسلامی، و چندینترجمه و اثر تحقیقی برجای مانده است. برخی از مقالات وی اینها ست:
«یادداشت دربارۀ دستنوشتههای ویلدنبروخ» که در کتابخانۀ دانشگاه لوند نگهداری
میشود (ZDMG, V/٤٨٣-٥٠٨)؛ «دربارۀ دِرْهم استثنایی موجود در مجموعۀ سلطنتی
استکهلم...»، در «مجلۀ باستانشناسی، ج ١٢، ١٨٥٥-١٨٥٦م»( ایندکس...، ١٩٩)؛ «دربارۀ
کشفسکههای عربی در سوئد طی سالهای ١٨٥٥ و
١٨٥٦م» (ZDMG, XI/٥٤٢-٥٤٧)؛ «دربارۀ... مجموعۀ م. ف. رِه»، در«نشریۀ سکهشناسی
بلژیک، دورۀسوم، ١٨٥٨م» (ایندکس، ٢٠٧)؛ «دربارۀ تعیین ارزش سکههای اسلامی»
(ZDMG, XIX/٦٢٦-٦٣٢)؛ «دربارۀ سکههای... اسلامی» (همان، XXII/٢٨٦-٢٩٣)؛ «آخرین
کشفیات در حوزۀ سکههای عربی در سوئد» (همان، XXII/٧٠٠-٧٠٧)؛ «نمونههای تازهای
از کشف سکههای کوفی در سوئد»، در «نشریۀ سکهشناسی بلژیک، دورۀ پنجم، ١٨٧٠م» (
ایندکس، ١٩٩).
کتابهایی که تورنبرگ تألیف یا ترجمه کرده، یا در تصحیح و نشر آنها شرکت داشته است،
عبارتاند از:
١. «فهرست نسخههای خطی عربی، فارسی و ترکی در کتابخانۀ دانشگاه اوپسالا (١٨٤٩م).
تورنبرگ در این اثر ٥١٢ نسخۀ خطی را به ترتیب عنوانهای کتابها و نامهای مؤلفان وصف
کرده است. همین کار را نیز کارل ویلهلم سِترسْتن
(د ١٩٥٣م) دیگر مستشرق سوئدی، به زبان آلمانی انجام داد که به سال ١٩٣٠م در اوپسالا
به چاپ رسید (داغر، ١/١٤٥).
٢. نشر متن منقح بخشهای ١ تا ٤ از کتاب حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرۀ
جلالالدین سیوطی، و ترجمۀ لاتینیِ آن با معاضدت یکی از همکارانش (اوپسالا، ١٨٣٤م)
(بدوی، عقیقی، موبرگ، همانجاها).
٣. ترجمه به لاتین و چاپ ٥ قسم اول از کتاب خریدة العجائب و فریدة الغرائب، اثرِ
ابوحفص سراجالدین عمر ابن وردی (اوپسالا، ١٨٣٥م)(الیس، II/٧١٦؛ سرکیس، ٢٨٤، ٢٨٥؛
واندیک، ٥٤؛ نیز نک : ه د، ٥/٨٠-٨٢).
٤. چاپ متن فارسی و ترجمۀ سوئدی «روایت میرخواند از دولت اشکانی» (١٨٦٣م). این کار
بر اساس ٣ نسخۀ خطی از روضة الصفای میرخواند (د ٩٠٣ق)، موجود در کتابخانههای
اوپسالا، لوند و استکهلم صورت گرفت، ولی به پایان نرسید (بدوی، همانجا).
٥. «ظهور مرابطون»، بنا به گزارش روض القرطاسِ ابنابیزرع (اوپسالا، ١٨٣٩م)
(همانجا).
٦. «روایت ابن خلدون از جنگهای فرنگیان در بلاد اسلامی»، همراه با ترجمۀ لاتین متن
(اوپسالا، ١٨٤٠م) (سرکیس، ٩٧).
٧. «دربارۀ لهجههای آرامی» (اوپسالا، ١٨٤٢م) (بدوی، همانجا).
٨. چاپ متن عربی و ترجمۀ لاتینی مجلدات ١ و ٢ از روض القرطاس، تألیف ابن ابی زرع
فاسی (د ٧٢٦ق)، به ضمیمۀ تعلیقات (اوپسالا، ١٨٤٣-١٨٤٦م). این کتاب که از منابع مهم
تاریخ مغرب در خلال سدههای ٢تا ٨ ق (تا ٧٢٦ق) است و رخدادهای نخستین دوران
حکومتهای اسلامی، نیز دولتهای مرابطون، ادریسی، زناته، موحدون و مرینیان را دربر
میگیرد، به زبانهای فرانسه، آلمانی، پرتغالی و اسپانیایی نیز ترجمه شده است
(سرکیس، ٣٢؛ ه د، ٢/٦٥٦-٦٥٧).
٩. «گزارش ابناثیر دربارۀ فتح اسپانیا به دست اعراب»، متن عربی همراه با ترجمۀ
سوئدی آن (١٨٦٥م).
١٠. ویرایش انتقادی کامل التواریخ یا الکامل فی التاریخ، اثر بزرگ عزالدین ابن
اثیر جَزَری (د ٦٣٠ ق/ ١٢٣٣م) در ١٢ مجلد، که در فاصلۀ سالهای ١٨٥١ تا ١٨٧١م در
لیدن به چاپ رسید. تورنبرگ که در ویرایش الکامل، از همکاری گروهی از دانشمندان
برخوردار بود (نک : مقدمۀ الکامل، ١/٥)، دو مجلد دیگر شامل فهرستهای این تاریخ
عمومی بر کارهای قبلی افزود که در ١٨٧٤-١٨٧٦م در لیدن نشر یافت. تورنبرگ نخست جلد
یازدهم شامل حوادث سالهای ٥٢٧ تا ٥٨٣ ق، و در پایان
جلد اولِ الکامـل را ــ کـه مشتمـل بر تاریخ پیش از اسلام است ــ منتشر کرد، و در
ویرایش خود از نسخههای خطی برلین، موزۀ بریتانیا، پاریس و اوپسالا بهره گرفت
(عقیقی، ٣/٨٩١؛ بدوی، ٩٩-١٠٠؛ سرکیس، ٣٧؛ ه د، ٢/٧٠٣).
تورنبرگ عضو چندین فرهنگستان و انجمن از جمله، «انجمن آسیایی پاریس» (١٨٣٦م)،
«فرهنگستان سلطنتی هنرهای زیبا، تاریخ و تاریخ باستانِ استکهلم» (١٨٤٠م)، «انجمن
سلطنتی علوم اوپسالا» (١٨٤٠م)، «انجمن سلطنتی علوم نروژ» (١٨٤٦م)، «انجمن شرقشناسی
آلمان» (١٨٤٦م)، و « انجمن تاریخ و باستانشناسی ژنو» (١٨٥٥م) بود («تاریخ»،
I/١٦٣).
مآخذ: بدوی، عبدالرحمان، موسوعة المستشرقین، بیروت، ١٩٨٤م؛ داغر، یوسف اسعد، دلیل
الاعارب، بیروت، ١٩٤٧م؛ زرکلی، اعلام؛ سرکیس، یوسف الیان، معجمالمطبوعات العربیة و
المعربة، قاهره، ١٣٤٦ق/ ١٩٢٨م؛ عقیقی، نجیب، المستشرقون، قاهره، ١٩٦٥م؛ مقدمۀ
الکامل ابن اثیر، بیروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ واندیک، ادوارد، اکتفاء القنوع، به کوشش
محمدعلی ببلاوی، قاهره، ١٣١٣ق/ ١٨٩٦م؛ نیز:
Ellis, A. G., Catalogue of Arabic Books in the British Museum, ١٩٦٢; Histoire
des orientalistes de l’Europe, ed. G. Dugat, Paris, ١٨٦٨; Index Islamicus
(١٦٦٥-١٩٠٥), ed. W. H. Behn, Millersville, ١٩٨٩; Moberg, A., »Zum
hundertjährigen Geburtsag C. J. Tornbergs«, Le Monde Oriental, Uppsala,
١٩٠١-١٩٠٨; Vapereau, G., Dictionnaire universel des contemporains, Paris, ١٨٨٠;
ZDMG.
مجدالدین کیوانی