دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٠١
| تونی جلد: ١٦ شماره مقاله:٦٢٠١ |
تونی، عبدالله بن محمد تونی بُشروی (د ربیعالاول ١٠٧١/ نوامبر ١٦٦٠)، فقیه اخباری
اهل خراسان. او در تون خراسان (فردوس کنونی) متولد شد و در کتابهای اصول شیعه گاه
از او با عنوان فاضل تونی یاد شده است (قمی، ٢/١٢٧؛ نیز نک : صاحب جواهر، ٩/٢٩٢؛
شیخ انصاری، ٢/٥٩٨). ظاهراً نخستین بار وحید بهبهانی (د ١٢٠٥ق/١٧٩١م) که پیشتاز
مبارزه با اخباریان بوده، در نوشتههای خود وی را فاضل تونی لقب داده است (نک : ص
١٠١).
او نخست مدتی در اصفهان در مدرسه ملاعبدالله شوشتری به سر برد، سپس راهی مشهد شد و
آنجا اقامت گزید (حرعاملی، ٢/١٦٣؛ افندی، ٣/٢٣٧-٢٣٨). وی در آخر عمر به قصد زیارت
به همراه برادرش ملا احمد راهی عتبات شد، در میانۀ راه در کرمانشاه درگذشت و
همانجا به خاک سپرده شد (همو، ٣/٢٣٨؛ خوانساری، ٤/٢٣٨).
تونی مشرب اخباری داشت (تنکابنی، ٢٦٩؛ خوانساری، ٤/٢٣٧). رسالة فی صلاة الجمعة را
وی در اثبات حرمت نماز جمعه در زمان غیبت تألیف نموده (افندی، ٣/٢٣٧؛ نیز نک :
ملی، ١٠/٤٣٩) که بیانگر مسلک اخباری او در فقه است. تونی در شمار اخباریان معتدل
جای دارد که به ویژه این امر از کتاب اصولی او، الوافیة به خوبی دانسته میشود
(برای مثال، نک : ص ١٣٦-١٤٤، ١٥٩-١٦٥). وی قیاس منصوص العله و تنقیح مناط را حجت
میدانست و قائل به اجتهاد بود (ص ٢٣٧، ٢٤٣). در سخن از جایگاه الوافیة باید گفت:
در سدۀ ١٣ق که اخباریگری شدت یافته بود و اصولیان به سختی بر اخباریان میتاختند،
چندین شرح و حاشیه بر الوافیة نگاشته شد (نک : آقابزرگ، ١٤/١٦٦-١٦٨).
تونی در اواخر حیات شیخ بهایی و میرداماد در اصفهان میزیست و مدرسهای نیز در آن
شهر بنا کرد. وی در این زمان با دربار ارتباط داشت و بسیار مورد احترام شاهعباس
بود (تنکابنی، ٢٦٩، ٢٧٠). در ادامۀ سخن از اختلاف اصولیان و عقلگرایان با اخباریان
(برای نمونه، نک : همانجا)، هر کدام برای نفوذ در دربار صفوی تلاش مینمودند. بر
همین پایه، احترام او نزد شاه و ساخت مدرسـه نشان از نفوذ وی، و در نتیجه تفوق
اخباریان دارد.
تونی در اصول فقه دارای شخصیت علمی ممتازی بود. نظرات اصولی و آراء خاص او چنان است
که گاه توجه بزرگانی چون شیخ انصاری و آخوند خراسانی را به خود جلب کرده است (برای
توضیحات بیشتر، نک : رضوی، ٢٠-٢٤). برخی تفریعات و نوآوریهای او در مباحثی همچون
استصحاب و تعادل و تراجیح از جمله شاخصهایی است که پیش از او اصولیان دیگر متعرض آن
نشدهاند (خوانساری، نیز شیخ انصاری، همانجاها).
از جملۀ نوآوریهای وی در اصول فقه تغییراتی در تبویب آن است که مقایسۀ الوافیة با
کتابهای اصولی قبل از آن به خوبی نشاندهندۀ تحول در روش و مبانی است. از جملۀ
تغییرات او در تبویب، جدا کردن ادلۀ شرعی در یک باب جداگانه و ایجاد یک باب در ادلۀ
عقلی است. در شرایط اصلی برائت دو شرط را بر آنچه اصولیان ذکر کرده بودند، افزوده
است: ١. اعمال اصل برائت موجب ثبوت حکم شرعی از جهت دیگر نشود؛ ٢. موجب ضرر
مسلمانان نگردد. تفصیل میان احکام وضعی و تکلیفی در استصحاب نیز از ابتکارات او ست.
وی استصحاب را در احکام تکلیفی مجاز نمیداند.
کتاب الفهرست او ابتکاری دیگر بوده که به دست ما نرسیده است. نویسنده در این کتاب
فهرستی برای کتاب تهذیب شیخ طوسی تنظیم کرده که یافتن مرجحات و مخصصهایی را که در
ابواب مختلف پراکنده بوده، آسان نموده است. طراحی این فهرست به گونهای صورت گرفته
که برخی روایات که در یک باب فقهی قرار داده شده است، ولی در ابواب دیگر نیز قابلیت
بهرهبرداری دارد، مشخص شده، و به مجتهد معرفی گردیده است؛ برای نمونه، ممکن است
روایتی در باب نکاح آمده باشد
که به مکاسب نیز مربوط میشود (تونی، ١٣١-١٣٣).
آثـار:
١. الوافیة فی اصول الفقه، که تنها کتاب چاپشدۀ تونی است. از این کتاب با عنوان
رسالة فی الاصول هم نام برده شده است (نک : حر عاملی، همانجا؛ قس: امین، ٨/٧٠؛
کحاله، ٥/١١٣). بر این کتاب چندین شرح و حاشیه نوشته شده است: ١. شرح الوافیة،
نوشتۀ سیدمهدی بحرالعلوم (آقابزرگ، ١٤/١٦٧؛ آستان قدس، ٢/١٥-١٦). ٢-٣. شرح الوافیة،
شرحی است منظوم در ٥٠ هزار بیت از سیدمحسن اعرجی کاظمی. وی خلاصهای از این شرح را
با نام المحصول نیز تدوین نموده است (تنکابنی، ٢٦٩؛ آقابزرگ، ١٤/١٦٧، ٢٥/١٤-١٥). ٤.
شرح الوافیة، از سید جواد عاملی صاحب مفتاح الکرامة که مبسوط، و در دو جلد تألیف
شده است (همو، ١٤/١٦٦).
٢. رسالة فی صلاة الجمعة. مؤلف این رساله را در حرمت نماز جمعه در زمان غیبت تألیف
نموده، و ملامحمد جیلانی معروف به سراب ردیهای بر آن نوشته است (افندی، همانجا؛
قس: ملی، ١٠/٤٣٩-٤٤٠). تونی در ضمن آن مسئلۀ اجتهاد و تقلید و همچنین چند مسئلۀ
اصولی چون حجیت خبر واحد را نیز مطرح نموده، و شرح داده است (همان، ١٠/٤٣٩). از این
اثر نسخههایی در برخی کتابخانهها موجود است که از آن جمله میتوان به نسخۀ
کتابخانۀ ملی، دانشگاه و مجلس اشاره کرد (نک : مدرسی طباطبایی، ٢٣٧).
آثار یافت نشده: ١. شرح الارشاد، که شرحی بوده بر ارشاد الاذهان علامۀ حلی در فقه
(حر عاملی، افندی، همانجاها). ٢. فهرست تهذیب الاحکام، که خود نویسنده در کتاب
الوافیة به آن اشاره کرده، و توضیحاتی داده است (تونی، ١٣٣؛ خوانساری، ٤/٢٣٨).
تونی به جز آثار یاد شده بر معالم الاصول و نیز بر مدارک الاحکام فی شرح شرایع
الاسلام نیز حاشیه زده است (نک¬¬ : همانجا).
مآخذ: آستان قدس، فهرست؛ آقابزرگ، الذریعة؛ افندی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش
محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، ١٤٠١ق؛ امین، محسن، اعیان الشیعة، به کوشش حسن امین،
بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ تنکابنی، محمد، قصص العلماء، تهران، ١٣٩٦ق؛ تونی، عبدالله،
الوافیة فی اصول الفقه، به کوشش محمدحسین رضوی، قم، ١٤١٢ق؛ حرعاملی، محمد، امل
الآمل، به کوشش احمد حسینی، بغداد، ١٣٨٥ق؛ خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات،
بیروت، ١٤١١ق/١٩٩١م؛ رضـوی، محمـدحسین، مقدمـه بر الوافیـة (نک : هم ، تونـی)؛
شیـخ انصاری، فرائد الاصول، به کوشش عبدالله نورانی، قم، ١٤١٩ق؛ صاحب جواهر،
محمدحسن، جواهر الکلام، به کوشش عباس قوچانی، تهران، ١٣٩٢ق؛ قمی، عباس، الکنى و
الالقاب، تهران، ١٣٩٧ق؛ کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧م؛ مدرسی
طباطبایی، حسین، مقدمهای بر فقه شیعه، ترجمۀ محمدآصف فکرت، مشهد، ١٣٦٨ش؛ ملی، خطی؛
وحید بهبهانی، محمدباقر، حاشیة مجمع الفائدة و البرهان، قم، ١٤١٧ق. مجتبى تقدیسی