دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٣١

تَنوخی، ابوعبدالله محمد بن محمد بن عمرو تنوخی معرّی، ریاضی‌دان و ادیب سدۀ ٧ق/١٣م. پسوند تنوخی او را به قبیلۀ تنوخ، از قبایل عرب که سابقاً در بحرین ساکن بودند، منتسب می‌کند (بغدادی، ٢/١٥٤). زوتر پسوند قنوجی را بر تنوخی ترجیح داده، و او را متعلق به شمال افریقا دانسته است (I/١٩٨). از زندگی او اطلاع درستی در دست نیست. حاجی خلیفه مرگ او را در ٧٤٨ق/١٣٤٧م دانسته (١/١٣٧)، و بروکلمان وی را از علمای سدۀ ٧ق معرفی کرده است (GAL,S, I/٥٢٠). با توجه به تاریخی که خود در پایان کتاب الاقصی القریب آورده، در ٦٩٢ ق/١٢٩٣م زنده بوده است (ص ١٢٠).
آثـار:
١. کتاب فی الجبر و المقابلة، که آن را کتاب فی علم الحساب نیز خوانده‌اند (راشد، «نصوص...»، ١٢؛ قربانی، زندگی‌نامه...، ٢٠٣). یک نسخه از آن در کتابخانۀ واتیکان (شم‌ ٣١٧/٢) موجود است (لوی دلاویدا، ٢٨). آنچه در این رساله قابل توجه است، محاسبۀ دو عدد متحاب ٢٩٦،‌١٧ و ٤١٦،١٨ است که تا این اواخر گمان بر این بود که این دو مقدار را کمال‌الدین فارسی نخستین‌بار محاسبه کرده است (قربانی، فارسی‌نامه، ٤٠). ولی با یافته شدن رسالۀ تنوخی معلوم شد که تنوخی پیش از او این دو مقدار را محاسبه کرده بوده است (راشد، تاریخ...، ٣١٥).
روشی که تنوخی برای محاسبۀ اعداد متحاب از آن استفاده کرده است، روش اعداد زوج‌الزوج است که مبدع آن را ثابت بن قره می‌دانند، البته روش تنوخی تا حدی متفاوت از روش ثابت است. در این روش نخست ١ و ٢ را با هم جمع می‌کنیم و به آن اعداد زوج‌الزوج متوالی مبتدی از ٤ را اضافه می‌کنیم. در این صورت اگر a، b و c مقادیر زوج‌الزوج متوالی مبتدی از ٤ باشند، داریم c+b+a+٢+١=s. حال اگر اعداد آخر و ماقبل آخر را به ترتیب به s اضافه و از آن کم کنیم دو مقدار p و q به دست خواهد آمد. اگر این دو مقدار اول باشند، حاصل ضرب آنها در عدد آخر یکی از دو عدد متحاب است (راشد، «نصوص»، ٥٣). در روش ثابت از آنجا که مجموع اعداد زوج‌الزوج مبتدی از واحد در نظر گرفته شده است، در این مرحله شرط آن است که مقدار اعداد اول حاصل مخالف ٢ باشد (ووپکه، I/٤٢٨؛ قربانی، همان، ٥٧)، در حالی‌که با استفاده از این روش به سبب اضافه کردن اعداد زوج‌الزوج متوالی بزرگ‌تر از ٤ به جمع ١ و ٢، اعداد حاصل حتماً بزرگ‌تر از دو خواهند شد. برای محاسبۀ عدد دوم نخست مقدار را به دست می‌آوریم. حاصل ضرب این مقدار در عدد آخر، عدد دوم را به دست خواهد داد (راشد، همان، ٥٣-٥٤). روش تنوخی برای محاسبۀ عدد دوم با روش ثابت متفاوت است.
٢. کشف الغطاء فی استنباط الصواب من الخطاء، که آن را رسالة فی حساب الخطأین نیز نامیده‌اند (قربانی، زندگی‌نامه، همانجا). در ابتدای این کتاب از تنوخی با لقب حاسب یاد شده است (راشد، همان، ١٢). نسخه‌ای از آن که در ٧٠٧ق/١٣٠٧م استنساخ شده، در کتابخانۀ واتیکان (شم‌ ٣١٧/٣) موجود است (لوی دلاویدا، همانجا).

٣. الاقصی القریب فی علم البیان، که حاجی‌خلیفه از آن با عنوان اقصی القرب فی صناعة الادب یاد کرده است (١/١٣٧) و کتابی در ادب عربی است.
مآخذ: بغدادی، هدیه؛ تنوخی، محمد، الاقصی القریب، قاهره، ١٣٢٧ق؛ حاجی‌خلیفه، کشف؛ راشد، رشدی، تاریخ الریاضیات العربیة بین الجبر و الحساب، ترجمۀ حسین زین‌الدین، بیروت، ١٩٨٩م؛ همو، «نصوص لتاریخ الاعداد المتحابة و حساب التوافقات»، مجلة تاریخ العلوم العربیة، حلب، ١٩٨٢م، ج ٦، شم‌ ١ و ٢؛ قربانی، ابوالقاسم، زندگی‌نامۀ ریاضی‌دانان دورۀ اسلامی، تهران، ١٣٦٥ش؛ همو، فارسی‌نامه، تهران، ١٣٦٣ش؛ نیز:
GAL,S; Levi Della Vida, G., Elenco dei manoscritti arabi islamici della biblioteca Vaticana, Vatican, ١٩٣٥; Suter, H., Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٠; Woepcke, F., »Notice sur une théorie ajoutée par Thābit Ben Korrah à l'arithmétique spéculative des Grecs«, JA, ١٨٥٢, S. ٤, vol. XX.
حنیف قلندری