دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٨٣

توقات (به ترکی توکات)، نام شهری در شمال ترکیه. این شهر با ١٥٤،١٣٣ تن جمعیت (١٣٨٥ش/٢٠٠٦م) مرکز استانی به همین نام، در شمال آناتولی مرکزی در قسمت درونی بخش میانی منطقۀ دریای سیاه واقع است (نقشه...، نیز نک‌ : «فرهنگ...١»). یشیل ایرماق و کلکیت چای از رودهایی هستند که در این استان جریان دارند (IA, XII/٤٠٠). آب و هوای توقات تحت تأثیر آب و هوای منطقۀ دریای سیاه و آناتولی مرکزی است (YA, X/٧٠٧١).
دیرینگی زندگی انسان در این منطقه به عصر مس و سپس به عصر مفرغ (هزارۀ ٣ق‌م) بازمی‌گردد (EI٢). در کاوشهای باستان‌شناسی در محوطۀ باستانی مشهد هیوک واقع در ناحیۀ توقات، آثار شهری مهم متعلق به هزارۀ ٢‌ق‌م در مرزهای شمالی پادشاهی «حتّی» به دست آمده است (همانجا؛ اوزگوچ، ٤٩) و تاریخ آن با تاریخ فریگیاییها، کیمریان، مادها و هخامنشیان پیوستگی داشته است (EI٢). در دورۀ پادشاهی پنتوس شهر کومانا پونتیکای باستان که امروزه ویرانه‌های آن در نزدیکی روستای گومنک٢ در ٩ کیلومتری شمال شرقی توقات واقع است، از شهرهای مهم آن پادشاهی به شمار می‌رفت و دژ و استحکامات سوق‌الجیشی دازی مون در آن برپا بود. این شهر در ٦٦ ق‌م به تصرف امپراتوری روم درآمد (رمزی، ٣٢٩-٣٣٠؛ هیوسن، ١٩١؛ EI٢). توقات به سبب واقع شدن بر سر راههای ارتباطی آناتولی در قرون وسطى از نظر سیاسی، اجتماعی و اقتصادی رو به توسعه نهاد (نک‌ : هیوسن، همانجا).
١. The World… ٢. Gümenek ٣. Eudoxias ٤. Yevdokia
نام توقات در منابع بیزانسی ائودکسیاس٣، و در منابع ارمنی به صورت یودوکیا٤ آمده است (رمزی، ٣٣٠؛ هیوسن،١٩١, ٣١٨ ) که احتمالاً به سرزمین ارمنستان کوچک تعلق داشته است (رمزی، همانجا).
پس از جنگ ملازگرد (در ٤٦٤ق) ترکان سلجوقی به آسیای صغیر راه یافتند و این سرزمین در قلمرو مسلمانان قرار گرفت و به پاس نقش مؤثر ملک دانشمند احمد غازی در فتح توقات حکومت این شهر به او واگذار شد (نک‌ : آق‌سرایی، ١٦- ١٧) و نخستین مدرسه و مسجد را در آناتولی دانشمندیان در توقات و سیواس تأسیس کردند (EI٢). توقات بعد از حاکمیت دانشمندیان تحت سیطرۀ سلجوقیان ]آناتولی[ درآمد (ابن بی‌بی، ٥) و با قلعۀ مستحکم خود در مرتبه و موقعیت ممتازی قرار گرفت. بناهای این شهر افزایش یافت که برجسته‌ترین آنها گوک مدرسه است
که به عنوان یک مدرسۀ علوم دینی پایه‌گذاری شد و امروزه موزه‌ای است که یافته‌های باستان‌شناسی منطقه در آن نگهداری می‌شود. از دیگر بناهای آن روزگار زاویۀ سنبل بابا و پل سنگی ٤ طاقی بر روی یشیل ایرماق است (EI٢؛ هیوسن، ١٩١؛ نیز نک‌ : اوزون چارشیلی، I/٢٧-٢٨). به نظر می‌رسد معین‌الدین سلیمان پروانه وزیر قدرتمند سلجوقیان در جنگ با ملک ظاهر بیبرس در آناتولی به توقات عقب‌نشینی کرده باشد (نک‌ : آق‌سرایی، ١١٠- ١١٧؛ رشیدالدین، جامع...، ٢/١١٠١-١١٠٢؛ اوزون‌چارشیلی، I/١٦).
در ١٣٦٠ش/١٩٨١م گنجینه‌ای شامل ١٢٠ هزار سکه که به احتمال بسیار متعلق به معین‌الدین پروانه بوده است، در نزدیکیهای توقات یافته شد (یادداشتهای مؤلف).
شهر توقات در دورۀ ضعف سلجوقیان مستقیماً تحت ادارۀ ایلخانیان درآمد (رشیدالدین، همانجا، نیز مکاتبات...، ١٥٦-١٥٧). حمدالله مستوفی در سدۀ ٨ ق بدون ذکر نام توقات، درآمد مالیات دیوانی (حقوق دیوانی) قومانات (کومانات) را به عنوان شهری کوچک ١٤ هزار دینار آورده است (ص ٩٧). ابوالفدا نیز در اواخر دورۀ حکومت ایلخانیان از توقات به عنوان شهری کوچک که دارای قلعه‌ای بوده، یاد کرده است (ص ٣٨٤- ٣٨٥).
پس از حاکمیت ایلخانیان، توقات ابتدا تحت حاکمیت امیر اردنه درآمد و سپس تحت ادارۀ حکومت قاضی برهان‌الدین احمد، حاکم سیواس و اطراف آن، قرار گرفت (ابوبکر طهرانی، ١/٤١؛ اوزون چارشیلی، I/٤١-٤٢). پس از مرگ قاضی برهان‌الدین احمد در ٨٠٠ ق/١٣٩٨م توسط یلدرم بایزید (بایزید اول)، توقات به تصرف حکومت عثمانیان درآمد (ابوبکر طهرانی، ١/٥٠؛ اوزون چارشیلی، I/٢٩٩). حاکمیت عثمانیان با ظهور امیرتیمور گورکانی در سیواس و اطراف آن، از جمله توقات، دچار انقطاع شد (همو، I/٣٠١-٣٠٤)، ولی در زمان سلطان محمد اول دوباره تحت سیطرۀ عثمانیان درآمد (همو، I/٣٣٠).
توقات در تقسیمات اداری دورۀ سلطان محمد اول، جزو ایالتِ عثمانی «روم ایلی» (بعدها رومیۀ صغرى) به شمار می‌آمد (همو، I/٣٤٧؛ یادداشتهای مؤلف). این شهر در دورۀ حکومت عثمانیان به طور چشمگیری توسعه یافت و در آن ساختمانهایی مانند مسجد حاجی عوض پاشا و حمزه بیک، مدرسۀ امیرحصار، آرامگاه خوروز اوغلو و حمام یورگوچ پاشا بنا گردید (EI٢). به موجب دفترهای ثبت عثمانی در ٨٥٩ ق/١٤٥٥م توقات ٤٨ محلۀ مسلمان‌نشین و ٩ محلۀ غیرمسلمان‌نشین داشت (یادداشتهای مؤلف).
آبادانی و پیشرفت توقات در نیمۀ دوم سدۀ ٩ق/١٥م متوقف شد، زیرا این شهر در معرض رقابت عثمانیان و آق قویونلوها قرار گرفت و در ٨٧٧ ق/١٤٧٢م توسط پیر احمد و قاسم‌بیک به صورت دهشتناکی ویران شد (نک‌ : اوزون چارشیلی، II/٩٣). در اوایل سدۀ ١٠ق/١٦م توقات صحنۀ تبلیغات صفویان واقع شد. در ٩٢٠ق نورعلی روملو از نمایندگان شاه اسماعیل با سپاهی توقات را برای مدت کوتاهی به تصرف درآورد (قاضی احمد، ١/١٢٩-١٣٠). توقات در آن روزگار مرکز تجارتی مهمی به شمار می‌آمد و بر سر راه کاروان‌رو شرقی‌ـ ‌غربی مهمی قرار داشت که استانبول را به ارزروم، تبریز و دیگر نقاط ایران متصل می‌کرد. اولیا چلبی که در ١٠٦٦ق/١٦٥٦م توقات را دیده، از این شهر به عنوان شهری آبادان یاد کرده، و بازارهای آن را ستوده است (٥/٥٦، ٦٢-٦٣).
در سدۀ ١٣ق/١٩م شهر دچار یک دورۀ افول شد که با زوال عمومی فعالیت تولیدی در امپراتوری عثمانی ارتباط داشت و زمین لرزۀ سال ١٢٤٠ق وضعیت آن را بدتر کرد (EI٢). توقات در ١٢٨١ق/١٨٦٤م به موجب «نظامنامۀ ولایات»، شهرستانی وابسته به ولایت سیواس شد. در ١٨٧٨م به صورت «متصرفی» (یعنی شامل چند شهر)، و در ١٣٠٢ش/١٩٢٣م به صورت ولایت درآمد (یادداشتهای مؤلف).
مآخذ: آق‌سرایی، محمود، مسامرة الاخبار و مسایرة الاخیار، به کوشش عثمان توران، تهران، ١٣٦٢ش؛ ابن بی‌بی، حسین، سلجوق‌نامه، به کوشش محمدجواد مشکور، تهران، ١٣٥٠ش؛ ابوبکر طهرانی، دیار بکریه، به کوشش نجاتی لوغال و فاروق سومر، آنکارا، ١٩٦٢م؛ ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛ اولیا چلبی، سیاحت‌نامه، استانبول، ١٣١٥ق/١٨٩٧م؛ حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ رشیدالدین فضل‌الله، جامع التواریخ، به کوشش محمدروشن و مصطفى موسوی، تهران، ١٣٧٣ش؛ همو، مکاتبات رشیدی، به کوشش محمدشفیع، لاهور، ١٣٦٤ق/١٩٤٥م؛ قاضی‌احمد قمی، خلاصة التواریخ، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ش؛ نقشۀ راهنمای ترکیه، گیتاشناسی، تهران، شم‌ ١٦٢؛ یادداشتهای مؤلف؛ نیز:

EI٢; Hewsen, R.H., Armenia : A Historical Atlas, Chicago, ٢٠٠١; IA; Özgüç, T., Maԫat höyük kazilari ve çevresindeki araԫtirmalar, Ankara, ١٩٧٨; Ramsay, W.M., The Historical Geography of Asia Minor, Amsterdam, ١٩٦٢; Uzunçarԫılı, İ.H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٧٢-١٩٨٣; The World Gazetteer, www. world-gazetteer.com; YA.
عثمان غازی اوزگودنلی