دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٠٥١
| تکریتی جلد: ١٦ شماره مقاله:٦٠٥١ |
تَکْریتی، شهرت دو برادر از مسیحیان یعقوبی
تکریت که در سدۀ ٥ ق/١١م در میّافارقین به پزشکی میپرداختند:
١. ابوسعد فضل بن جریر، یا حریر/حریز (شیخو، مخطوطات...، ٧٦، «مقالة...»، ٢٤٢).
دربارۀ وی تنها میدانیم که پزشکی زبردست و ماهر و در خدمت نصرالدوله (یا
نصیرالدوله) ابونصر احمد بن مروان (حک ٤٠١-٤٥٣ق/١٠١١-١٠٦١م)، حاکم مروانی
میافارقین بود (ابن ابی اصیبعه، ١/٢٤٣). گراف (II/٢٦٢-٢٦٣) و شیخو (همانجا)، به
استناد المصباح المرشدِ برادرش یحیى، از پرداختن فضل به مسائل کلام مسیحی سخن
گفتهاند. وی پیش از برادرش یحیى درگذشت.
آثـار: ١. کتاب القَرابین، کتابی در چگونگی آیین قربانی در مذاهب مسیحی. این کتاب
را برادرش، یحیى در فصل ٥٠ المصباح المرشد خود تلخیص کرده است (همانجا). این اثر
احتمالاً همان کتاب الذبائح است که شیخو در جای دیگر (مخطوطات، همانجا) از آن یاد
کرده است. ٢. اسماء الامراض و اشتقاقاتها، که فضل آن را برای دوست پزشکش، یوحنا بن
عبدالمسیح به رشتۀ تحریر درآورد (ابن ابی اصیبعه، همانجا). ٣. تصحیح الکهنوت. به
گفتۀ گراف (همانجا)، برادرش یحیى از این کتاب در فصل ٣١ از المصباح المرشد که به
همین موضوع اختصاص دارد، و نیز در فصل ٥١ همان کتاب، استفاده کرده است.
٢. ابونصر یحیی بن جریر تکریتی، پزشک و منجم (زنده در ٤٧٢ق/١٠٧٢م). وی در زمرۀ
شاگردان یحیی بن عدی بغدادی (ه م) و یحیی بن زرعه (ه م) بود (ابن ابی اصیبعه،
همانجا؛ زوتر، I/١٠٣؛ شیخو، «مقالة»، ٢٤١). یحیى احتمالاً از نزدیکان ابن جهیر،
وزیر مروانیان (ابونصر و پسرش نظامالدین) بوده است (ابن خلکان، ٥/١٢٧)، زیرا رسالة
فی منافع الریاضة و جهة استعمالها را به نام ابونصر تألیف کرده است (ابن ابی
اصیبعه، همانجا).
آثـار: ١. رسالة فی منافع الریاضة و جهة استعمالها (همانجا). ٢. زیج التواریخ
(شیخو، مخطوطات، همانجا). ٣. کتاب الفائق (همانجا)؛ ابونصر از این دو کتاب در
المصباح المرشد یاد کرده است (همانجا). ٤. کتاب فی الباه و منافع الجماع و مضاره
(ابن ابی اصیبعه، همانجا). ٥. المختار من کتب الاختیارات الفلکیة فی علم النجوم (
الاختیارات فی علم النجوم). از این کتاب نسخهای در کتابخانۀ موزۀ بریتانیا (شم
٥٧٠٩) موجود است (شیخو، همانجا؛ GAL, S, I/٨٦٣). ٦. المصباح المرشد الی الفلاح و
النجاح الهادی من التیه الی سبیل النجاة، در ٥٤ فصل. یحیى در این کتاب بسیاری از
اعتقادات مسیحیان دربارۀ توحید، تثلیث، حیات مسیح، اسرار شریعت او و نیز رسوم
مسیحیان روزگارش را آورده است. نسخهای از این کتاب با عنوان تشیید قواعد الشریعة
المسیحیة و القوانین السلمیة کما تقتضیه الملة الیعقوبیة در ٤٠ فصل در کتابخانۀ
واتیکان وجود دارد. نسخههای دیگری از این کتاب در دیاربکر و سعرد و کتابخانۀ موزۀ
بریتانیا موجود است (شیخو، همانجا). کتابی از ابن جریر با عنوان علم الفقه و اعتقاد
ائمة النصاری که نسخهای از آن در رم وجود دارد، ظاهراً همان المصباح المرشد است
(همانجا). پوکوک بخشی از فصل ٣٠ این کتاب دربارۀ قیامت را در ١٦٥٥م، در آکسفرد به
چاپ رسانید (همو، «مقالة»، ٢٤١-٢٤٢). فصل سی و یکم نیز به کوشش کورتن در ١٨٨٥م با
عنوان فی الکهنوت در لندن به چاپ رسیده است (سرکیس، ٦٤٠؛ نیز نک : شیخو، همانجا).
کتابی با عنوان قوانین بیعیة نیز به او نسبت دادهاند (همانجا). ظاهراً همۀ آثار
این دو برادر بجز المصباح المرشد و المختار من کتب الاختیارات از میان رفته است.
مآخذ: ابن ابی اصیبعـه، احمـد، عیون الانبـاء، به کوشش آوگـوست مولر، قاهره،
١٢٩٩ق/١٨٨٢م؛ ابن خلکان، وفیات؛ سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة و
المعربة، قاهره، ١٣٤٦ق/١٩٢٨م؛ شیخو، لویس، المخطوطات العربیة لکتبة النصرانیة،
بیروت، ١٩٢٤م؛ همو، «مقالة فی صلب السید المسیح»، المشرق، بیروت، ١٩١٣م، س ١٦؛ نیز:
GAL,S; Graf, G., Geschichte der christlichen arabischen Literature, Vatican,
١٩٤٧; Suter, H., Beiträge zur Geschichte der Mathematik und Astronomie im Islam,
ed. F. Sezgin, Frankfurt, ١٩٨٦.
فریبا پات