دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٨٧

تَوَکُّلیْ دَده، از دراویش مولوی‌ بوسنی در سدۀ ١١ق/ ١٧م. نام، سال تولد و مرگ او معلوم نیست. توکلی دده نیز تخلص شعری او ست (خانجی، ٤٣). با توجه به اینکه شاگردش، دبرلی وجدی، در ١٠٨٠ق/ ١٦٦٩م وفات کرده است، می‌توان نتیجه گرفت که توکلی دده در نیمۀ نخست سدۀ ١١ق می‌زیسته است. بوگدانویچ وفات او را ١٠٣٥ق حدس زده است (نک‌ : ادبیات…، ٦٣، «ادبیات...»، ٩٨٩؛ خانجی، همانجا). آنچه از احوال او معلوم است، اینکه وی در سارایوو زاده شده، در جوانی به خدمت عتیق دده، شیخ طریقت مولویِ سرای، رسیده، و نزد او شاگردی کرده است (همانجاها). خانجی بر آن است که وی قبل از عتیق دده از دیگر علمای آن منطقه نیز دانش آموخته است (همانجا). توکلی دده پس از مرگ مرادش بر مسند ارشاد او تکیه زد و سالها مثنوی مولوی را تدریس کرد (اسرار دده، ٦٩-٧٠).
توکلی دده را پس از مرگ در جوار مسجد سلطان محمد فاتح (مسجد شاه) به خاک سپردند (همو، ٧١؛ صفارمقدم، ١٤٤). اسرار دده او را صاحب دانش بسیار در تصوف می‌داند و روایتی از وی مبنی بر اینکه زمان مرگ خود را پیش‌بینی کرده است، نقل می‌کند (ص ٧٠-٧١). توکلی دده شاعری دوزبانه بود و به فارسی و ترکی سروده‌هایی عارفانه دارد (خانجی، نیز، بوگدانویچ، ادبیات، همانجا). از او دیوان شعری برجای مانده است (منزوی، ٩/٢٠٢٢).

مآخذ: خانجی، محمد، الجوهر الاسنى فی تراجم علماء و شعراء بوسنه، قاهره، ١٣٤٩ق؛ بوگدانویچ، دیان، ادبیات فارسی در یوگسلاوی، پایان نامۀ دکتری، تهران، ١٣٤٥ش؛ همو، «ادبیات فارسی در یوگسلاوی»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٤١ش، س ٥، شم‌ ١١ و ١٢؛ صفار مقدم، احمد، زبان و ادبیات فارسی در بوسنی و هرزگوین، تهران، ١٣٧٢ش؛ منزوی، خطی مشترک؛ نیز:

Esrar Dede, Tezkire-i Դuªarâ-yı mevleviyye, ed. İ. Genç, Ankara, ٢٠٠٠.
حسین شیخ