دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٠٨٢

تُمْبوکْتو (تیمبوکتو)، نام شهر و استانی در مرکز کشور مالی در غرب افریقا. شهر تمبوکتو با ٤١٤،٣٢ تن جمعیت (١٣٨٥ش/٢٠٠٦م) در °١٦ و ´٤٦ عرض شمالی و °٣ و ´١ طول غربی («فرهنگ...١»؛ «اطلس...٢»، فهرست، ١٧٨) در کنارۀ جنوبی صحرای افریقا، در حدود ١٥ کیلومتری رودخانۀ نیجر واقع است و آب این رودخانه به وسیلۀ کانال به این شهر منتقل می‌شود (انکارتا٣؛ ویکی پدیا٤؛ کلمبیا٥).
ظاهراً نخستین‌بار ابن بطوطه، جهانگرد معروف در سدۀ ٨ ق/

١٤م، از این شهر نام برده است (ص ٦٩٠). دربارۀ وجه تسمیه و معنـای این شهر اتفاق‌نظـر وجود ندارد. بعضی این نام را برگرفته از واژۀ «ب ک ت» در زبان زناگه می‌دانند که در آن زبان به معنی برجستگی و گره است و در واقع نام زنی بوده که نخستین نگهبان اردوگاه چادرنشینان آنجا بوده است (سعدی، ٢١؛ EI٢)؛ برخی دیگر از محققان این نام را از ریشۀ «تی ـ ن ـ بوکت» به معنی محل بوکت دانسته‌اند و بر این باورند که این نام برگرفته از نام یک زن طوارق موسوم به بوکتو ست که چاهی در این شهر حفر کرد (تریمینگام، ٦٧؛ رکلو، XII/٥٧٠؛ ویکی‌پدیا).
بنابر منابع تاریخی موجود، این شهر در حدود سال ٤٩٠ق/ ١٠٩٧م توسط مگسهارن١ طوارقی ساخته شد. در تمبوکتو نخست بربرهای صنهاجه سکنا داشتند، سپس عربهایی از مناطق گوناگون صحرای افریقا، روحانیان و بازرگانان سونینکه و دیوله و افراد قبایل سنگای (سنغای)، فولانی و طوارق در آنجا اقامت گزیدند (تریمینگام، ٣١-٣٢؛ ویکی‌پدیا؛ رکلو، XII/٥٧٤-٥٧٥؛ EI٢). این شهر به سبب داشتن موقعیت جغرافیایی مناسب، محلی برای داد و ستد کاروانهای بازرگانان افریقایی، بربر، عرب و یهودی بود و به‌ طور غیرمستقیم با بازرگانان اروپایی نیز ارتباط داشت (همانجاها).
تمبوکتو مدتهای دراز نقش مهمی در تجارت طلا، عاج، پوشاک، نمک و سایر کالاها در صحرا و غرب افریقا ایفا می‌نمود (ویکی‌پدیا؛ دیویدسن، ٦٦-٦٧). در سدۀ ٨ ق تمبوکتو تحت سیطرۀ امپراتوری مالی قرار گرفت (تریمینگام، ٦٧). مشهورترین سلطان این پادشاهی منسا موسى (حک‌ ١٣١٢-١٣٢٧م) بود (ابن خلدون، ٧/٣٥١-٣٥٢) که در سراسر سرزمینهای اسلامی نزد مسلمانان شناخته شده بود (تریمینگام، همانجا).
منسا موسى در ٧٢٤ق از طریق قاهره به مکه سفر کرد. او هنگام بازگشت از مکه شماری از دانشمندان عرب و بربر را که در میان آنها شاعری به نام ابواسحاق ابراهیم ساحلی از اهالی اندلس نیز بود و در فقه مالکی معلوماتی داشت، با خود همراه کرد. ظاهراً ابواسحاق در معماری نیز دارای مهارتهایی بود؛ زیرا در تمبوکتو مسجد جامع و اقامتگاهی برای منسا موسى برپا ساخت (همو، ٦٧-٦٩؛ EI٢؛ لئون افریقی، ٢/١٦٥-١٦٦). در همین دوران بود که تمبوکتو از موقعیت و مقام ممتازی برخوردار شد. در سدۀ ٨ق مساجد دیگری نیز در این شهر بنا شد. از جملۀ آنها، مسجد سنکره بود که به تدریج با تشکیل جامعه‌ای از بربرهای صنهاجی که پیرامون آن گرد آمده بودند، روبه‌رشد نهاد و به یک مرکز عمدۀ تعلیمات علوم اسلامی در سودان غربی بدل گشت و آموزه‌های اسلامی از این مرکز به اقصا نقاط صحرا و سودان غربی گسترش یافت. مرینیان مراکش نخستین کسانی بودند که در جامعۀ تمبوکتو آثار علمی فراوانی از خود برجای گذاشتند که بدون شک افکار آنان با اندیشه‌ها و آموزه‌های متصوفه آمیختگی داشت، اما بعدها در سدۀ ١٠ق/١٦م اندیشه‌های علمای دینی مصری در این حوزۀ علمی برتری یافت و تعلیم و تربیت در آنجا گسترش پیدا کرد. در واقع، به نظر می‌رسد که در این دوره جامعۀ علمی تمبوکتو تحت تأثیر جامعۀ الازهر قاهره بوده است. شهرت علمای تمبوکتو از مرزهای سودان غربی گذشت و اجازاتی که علمای تمبوکتو برای طلاب علوم دینی صادر می‌کردند، افزون بر سودان در افریقای شمالی و مصر نیز معتبر بود (هیسکت، ٧٠-٧١؛ ویکی‌پدیا).
ابن بطوطه که در سدۀ ٨ ق این شهر را دیده، نام آنجا را به صورت «تُنْبُکْتو» ضبط کرده است. او ساکنان این شهر را مسوفه از گروههای تشکیل‌دهندۀ صنهاجه که با روبندی دهان و قسمت پایین چهرۀ خود را می‌پوشاندند، معرفی ‌کرده است (ص ٧٠١). این امر بیانگر آن است که صنهاجیها مدتها قبل از مسلمانان سودانی بر آن سرزمین حکومت داشتند (هیسکت، ٧٠).
در اواخر سدۀ ٨ ق قدرت امپراتوری مالی رو به افول نهاد و گروهی که طوارقِ «مغشرن» خوانده می‌شدند، تمبوکتو را تصرف کردند و تنبکت کی محمد، فردی از صنهاجه را بر آنجا گماردند. در ٨٧٣ ق/١٤٦٨م سونی‌علی (سنگای) پایه‌گذار سلسلۀ سونیها اعلام استقلال کرد و شهر تمبوکتو را که در آن زمان در دست طوارق بود، تصرف کرد (تریمینگام، ٤٧, ٩٣؛ هیسکت، ٦٠؛ EI٢). اما علمای صنهاجی تمبوکتو که با افزایش رونق تجارتی این شهر، به قدرت خود پی برده بودند، با مشروعیت حکومت سونی‌علی که مسلمانی او مورد تردید بود، به مبارزۀ علنی برخاستند. در ٨٩٨ ق/١٤٩٣م در پی درگذشت سونی‌علی جنگ داخلی بروز کرد، اما محمد تور (اَسکیا)، یکی از سرداران او، به این جنگ خاتمه داد و سنگای تحت حکمرانی اسکیا قرار گرفت (هیسکت، ٦١-٦٢).
تبموکتو در دوران حکومت اسکیا وارد مرحله‌ای از رونق و رشد شد؛ علمای آنجا از احترام خاصی برخوردار بودند و دانشمندی چون احمد بابا تنبکتی در این دوره شهرت یافت (هیسکت، ٦٢- ٦٨؛ کوک، ٢٢١؛ EI٢ ). لئون افریقی که در سدۀ ١٠ق از این شهر دیدار کرده، آن را یکی از دولتهای سودان برشمرده است. در رأس هر یک از این دولتها، سلطانی مستقل قرار داشت و تمبوکتو یکی از ٣ دولت قدرتمند سودان بود که دیگر دولتها مطیع آن بودند (١/٣٣).
١. Magsharen
در ٩٩٩ق/١٥٩١م حکومت سنگای در پی اختلاف با شرفای سعدیۀ مراکش شکست خورد و امپراتوری سنگای و به تبع آن


تمبوکتو ضمیمۀ قلمرو سعدیان مراکش شد و در همین نبردها بود که احمد بابا تنبکتی را سعدیهای مراکش اسیر و زندانی کردند (هیسکت، ٦٨- ٦٩، ٧١؛ کوک، همانجا). سعدیهای مراکش پس از تسلط بر تمبوکتو، کوشیدند که از مخالفت علمای تمبوکتو برضد خود جلوگیری کنند (هیسکت، ٢١٥). آنان برای ادارۀ جامعۀ مراکشیان تمبوکتو که به سرعت در حال پیشرفت بود، نظامی به‌نام «مخزن» ایجاد کردند که در رأس آن پاشا یا فرمانروایی قرار داشت. با وجود این، قدرت واقعی در دست فرماندهان واحدهای لشکری بود (همو، ٢١٦).
سعدیهای مراکش با مرگ مولای احمد منصور در ١٠١٢ق/١٦٠٣م دچار آشفتگی سیاسی شدند و از آن پس تا اوایل سدۀ ١٣ق/١٩م پاشاها، دولت ضعیفی در اطراف رود نیجر از جنه تا بمبه به مرکزیت شهر تمبوکتو تشکیل دادند. این دولت همواره دستخوش حملۀ دیگران بود (همو، ٢١٦- ٢١٧؛ تریمینگام، ١٤٦-١٤٧).
در ١١٣٩ق/١٧٢٧م تمبوکتو خراج‌گزار دولت بمباره‌های سگو شد و این دولت در ١٢٠١ق/١٧٨٧م آنجا را گشود (همانجاها). در ١٢٤١ق/١٨٢٦م جنبش جهادی افریقای غربی به رهبری شیخ (شهو) حمدو، تمبوکتو را تصرف کرد و تا تسلط نیروهای فرانسوی در ١٣١١ق/١٨٩٣م، تحت حاکمیت جانشینان شیخ حمدو قرار داشت (تریمینگام، ١٨٠). حاکمیت فرانسه تا استقلال کشور مالی در ١٣٣٩ق/١٩٦٠م بر این شهر باقی بود (بریتانیکا).
امروزه تمبوکتو یکی از استانهای ٩ گانۀ کشور مالی است. این استـان بـا ٩٧٧،٤٠٨ کم‌ ٢ وسعت و ٦٥٨،٤٦١ تن جمعیت (١٣٨٥ش/٢٠٠٦م) به مرکزیت شهر تمبوکتو بزرگ‌ترین استان کشور مالی است. شهرهای نیافونکه، آرائون و گون دام از دیگر شهرهای مهم این استان است («فرهنگ»).
از آثار کهن تمبوکتو می‌توان به ٣ مسجد جین گاری‌بر، سنکره و سیدی یحیى اشاره کرد. در ١٣٦٧ش/١٩٨٨م سازمان یونسکو این ٣ مسجد را در فهرست میراث جهانی به ثبت رساند («تیمبوکتو...١»).
مآخذ: ابن بطوطه، رحلة، به کوشش طلال حرب، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ابن خلدون، تاریخ، به کوشش خلیل شحاده و سهیل زکار، بیروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ سعدی، عبدالرحمان، تاریخ السودان، به کوشش هوداس، پاریس، ١٩٨١م؛ کوک، ژ. م.، مسلمانان افریقا، ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد، ١٣٧٣ش؛ لئون افریقی، حسن بن محمد وزان، وصف افریقیا، به کوشش محمدحجی و محمد اخضر، بیروت، ١٩٨٣م؛ هیسکت، مروین، گسترش اسلام در غرب افریقا، ترجمۀ احمد نمایی و محمدتقی اکبری، مشهد، ١٣٦٩ش؛ نیز:
Britannica, ٢٠٠٤; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠١-٢٠٠٥; Davidson, B., Africa in Modern History, London, ١٩٨١; EI٢; Encarta Reference Library, ٢٠٠٥; Reclus, E., Nouvelle géographie universelle, Paris, ١٨٨٧; »Timbuktu the Mythical Site«, whc.unesco.org/whreview/article٧.html;Trimingham, J. S., A History of Islam in West Africa, Oxford, ١٩٦٢; Wikipedia, en. wikipedia.org; The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com.
پرویز امین