دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٢٦
| تیاذوق جلد: ١٦ شماره مقاله:٦٢٢٦ |
تَیاذوق (د ح ٩٠ق/٧٠٩م)، پزشک حجاج بن یوسف و
از نخستین نویسندگان آثار پزشکی در دورۀ اسلامی.
از زندگانی او آگاهی چندانی در دست نیست و منابع کهن تنها به گزارش پزشکی او برای
حجاج بن یوسف (ه م) و یادکرد برخی سخنان پندآموز یا اندرزهای پزشکی او بسنده
کردهاند (مثلاً نک : ابن قتیبه، ٣/٢٧٠، ٢٧٦، ٢٧٧؛ بلاذری، ١٣/٣٥٤، ٤٢٦؛ ابن
عبدربه، ٦/٣٢١؛ ابوطالب مکی، ٣/١٤٦٣؛ ابن جوزی، ٦/١٣١؛ ابن کثیر، ٩/٧١)؛ ولی سخنانی
از این دست را به دیگر نامداران نیز نسبت دادهاند (اولمان، ٢٣؛ کلاین فرانکه، ٣٢؛
برای نمونهای از آنها، نک : ابن قتیبه، ٣/٢٧١). شاید همین امر و نیز ضبط نام او
به اشکال گوناگون (مثلاً نک : ابن عبدربه، همانجا: باذون؛ ثعالبی، ٦٣٨، حاشیه:
تیادون)، موجب شده است تا قفطی (ص ١٠٥، ١٠٨) و به پیروی از او ابن عبری (ص ١٩٤)
افزون بر تیاذوق، به حضور پزشکی دیگر به نام ثاذون یا ثاودون، نزد حجاج اشاره کند
(نیز نک : ووستنفلد، ٩؛ اولمان، ٢٢-٢٣)، در حالی که ابن ابی اصیبعه به رغم آگاهی
از نظر قفطی، روایات مربوط به این دو نام را تنها به تیاذوق نسبت داده است
(١/١٢١-١٢٣؛ نیز نک : لکلر، I/٨٢).
پژوهشگران تنها با تکیه بر این فرض که تیاذوق، باید معرب تئودوکوس١ باشد، او را
یونانی تبار و احیاناً مسیحی برشمردهاند (نک : ووستنفلد، همانجا؛ مایرهوف، ٤٣٧؛
الگود، ٦٨؛ اولمان، ٢٢؛ GAS, III/٢٠٧). اما سخن ابن ندیم که تیاذوق را هم در شمار
پزشکان پادشاه ایران و هم پزشک حجاج یاد کرده است (ص ٣٠٣)، و استنباط ابن جوزی که
این پادشاه را خسرو پرویز دانسته، و در نتیجه سن تیاذوق را هنگام پیوستن به حجاج
١٣٠ سال تخمین زده است (همانجا)، درست نمینماید (برای انعکاس این سخنان در برخی از
نوشتههای متأخر، نک : پرچ، IV/٤٤؛ بانکیپور، IV/١٦٥؛ نیز براون، ١٦, ٢٠؛ اولمان،
٢٣، که او را با تیادورس (سدۀ ٤م) مذکور در ابن ندیم، همانجا و سارتن، I/٣٧٢، خلط
کردهاند).
١. Theodokos
تیاذوق پس از ٩٠ سال زندگی در واسط درگذشت (ابن ابی اصیبعه، ١/١٢٣؛ ذهبی، ٤٧؛ ابن
کثیر، همانجا؛ صفدی، ١٠/٤٥٠؛ قس: ابن جوزی، همانجا). او شاگردانی برجسته تربیت کرد
که از
آن میان فرات بن شحناثا، پزشک یهودی تا زمان منصور عباسی زنده بود (قفطی، ١٠٥، ٢٥٥؛
ابن ابی اصیبعه، ١/١٦١-١٦٣).
تیاذوق در تشخیص بیماری از روی نبض، خویشتن را پیرو آموزههای ارخیجانس١ (نیمۀ نخست
سدۀ ١م) میدانست(ابوسعید، ٦٠-٦١؛ نیز نک : کلاین فرانکه، همانجا). توجه پزشکان و
داروشناسان معتبر به اقوال او نشان از زبردستی وی دارد (مثلاً نک : ثابت بن قره،
٩٨؛ رازی، ١/٣١، ٨/١٢٩، جم ؛ ابن جزار، ٤٠، ٤٧، جم ؛ ابنبطلان، ١٠، ٢٢، جم ؛
ابنبیطار، ١/١٢، ١٠٩، جم ).
آثـار: آثاری چند به تیاذوق منسوب است که اغلب برجای نمانده است و معلوم نیست که در
اصل به چه زبانی نوشته شدهاند؛ ولی باید آنها را در زمرۀ نخستین آثار پزشکی دورۀ
اسلامی برشمرد (نک : اولمان، همانجا؛ GAS, III/٧):
١. ابدال الادویة و کیفیة دقها و ایقاعها و اذابتها و شیء من تفسیر اسماء الادویة
(ابن ابی اصیبعه، ١/١٢٣)، که شاید ابن جزار (ص ١٠٩، ١٢٥، جم ) و ابن سمجون (١/٢٤،
١٤٥، جم ) در نقل آراء تیاذوق دربارۀ بدل داروها، از آن بهره برده باشند.
٢. فصول فی الطب، که ظاهراً خلاصۀ کناش اوست (نک : وایدا، ٣٤٥ ؛ GAS, III/٢٠٨;
GAL, S, I/٤٠٦).
٣. کناش یا کناش کبیر، که برای پسرش نوشته است (ابن ابی اصیبعه، همانجا؛
قفطی،١٠٨). احتمالاً ارجاعات رازی بهتیاذوق (٨/٥٨، ١٠/٢٨٩، جم ) به نقل از این
کتاب است.
٤. مثنوی یا قصیدة یا قواعد فی حفظ الصحة (بانکیپور، پرچ، همانجاها؛ زهیربابا،
٨٧-٨٨).
مآخذ: ابن ابی اصیبعه، احمد، عیونالانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره،
١٢٩٩ق/١٨٨٢م؛ ابن بطلان، مختار، تقویم الصحة، ترجمۀ کهن فارسی، به کوشش غلامحسین
یوسفی، تهران، ١٣٥٠ش؛ ابن بیطار، عبدالله، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة،
بولاق، ١٢٩١ق/١٨٧٤م؛ ابن جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، چ تصویری، به
کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ابن جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش
محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ١٩٩٢م؛ ابن سمجون، حامد، جامع
الادویة المفردة، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ١٤١٢ق/١٩٩٢م؛ ابن
عبدربه، احمد، العقد الفرید، به کوشش علی شیری، بیروت، ١٩٨٨م؛ ابن عبری، غریغوریوس،
تاریخ مختصر الدول، به کوشش انطون صالحانی، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن قتیبه،
عبدالله، عیون الاخبار، قاهره، ١٣٤٨ق/١٩٣٠م؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، به کوشش
احمد ابوملحم و دیگران، بیروت، ١٤١٥ق/١٩٩٤م؛ ابن ندیم، الفهرست، به کوشش فلوگل،
بیروت، ١٩٦٤م؛ ابوسعید بن بختیشوع، عبیدالله، رسالة فی الطب و الاحداث النفسانیة،
به کوشش فلیکس کلاین فرانکه، بیروت؛ دارالمشرق؛ ابوطالب مکی، محمد، قوت القلوب، به
کوشش محمود ابراهیم محمد رضوانی، قاهره، ١٤٢٢ق/٢٠٠١م؛ بلاذری، احمد، انساب الاشراف،
به کوشش سهیل ذکار و ریاض زرکلی، بیروت، ١٤١٧ق؛ ثابت بن قره، الذخیرة، به کوشش ماکس
مایرهوف، قاهره، ١٩٢٨م؛ ثعالبی، عبدالله، ثمار القلوب، به کوشش محمدابوالفضل
ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٥م؛ ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام (حوادث و وفیات ٨١-١٠٠ق)،
به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤١١ق/١٩٩٠م؛ رازی، محمد ابن زکریا، الحاوی،
حیدرآباد دکن، ١٣٧٩ق/١٩٦١م؛ زهیربابا، محمد، من مؤلفات ابن سینا الطبیة، دمشق،
١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کـوشش ژاکلیـن سوبله و علـی عماره،
ویسبـادن، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ قفطـی، علـی،
تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ١٩٠٣م؛ نیز:
Bankipore; Browne, E.G., Arabian Medicine, Cambridge, ١٩٦٢; Elgood, C., A
Medical History of Persia and the Eastern Caliphate, Cambridge, ١٩٥١; GAL,S;
GAS; Klein-Franke, F., Vorlesungen über die Medizin im Islam, Wiesbaden, ١٩٨٢;
Leclerc, L., Histoire de la médecine arabe, Paris, ١٨٧٦; Meyerhof, M.,
»Mediaeval Jewish Physician in the Near East from Arabic Sources«, ISIS, London,
١٩٣٨, vol. XXVIII; Pertsch, W., Die Handschriften, Verzeichnisse der königlichen
Bibliothek zu Berlin, ١٨٨٨; Sarton, G., Introduction to the History of Science,
Baltimore, ١٩٣١; Ullmann, M., Die Medizin im Islam, Leiden, ١٩٧٠; Vajda, G.,
Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de
Paris, Paris, ١٩٥٣; Wüstenfeld, F., Geschichte der arabischen Ärzte und
Naturforscher, New York, ١٩٧٨.
محمدحسین احمدی