دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٠٧٧
| تلنگانه جلد: ١٦ شماره مقاله:٦٠٧٧ |
تِلَنْگانه، ناحیـهای در ایالت آندهرا
پـرادش هند. ایـن ناحیه با ٨٠٠١١٤ کمـ ٢ مساحت، بزرگترین ناحیۀ اداری ایالت
آندهرا پرادش به شمار میرود. تلنگانه در فلات دکن واقع شده، و از سمت غرب به رشته
کوههای گات و از شرق به خلیج بنگال محدود است (ویکی پدیا١، آندهرا پرادش،
تلنگانه). دو رودخانۀ گودآری در شمال و کریشنا در جنوب، از غرب به شرق در این
ناحیه جریان دارند (همانجا).
تلنگانه شامل مناطق شمال و شمال شرقی آندهرا پرادش، از جمله شهرستانهای ورنگال،
عادلآباد، خمامه، ماهابوبنگار، نالگوندا، رنگاردی، کریم نگر، نظامآباد، مدک، و
حیدرآباد
ــ مرکز این ایـالت ــ است (همـانجـا؛ بریتانیکا). مـردم تلنگانـه بـه زبان تلگو
سخن میگویند، اما زبانهای هندی و اردو نیز در آنجا رواج دارد (همانجاها). تلنگانه
از نظر اقتصادی توسعۀ چندانی نیافته است و از مناطق فقیر ایالت آندهرا پرادش
به شمار میرود (تلنگانه٢، تاریخ).
نام تلنگانه برگرفته از تری لینگامز است که اشاره به ٣ زبان یا لهجۀ آبول ایوا
دارد. این منطقه در دورۀ باستان به سبب وجود ٣ معبد مهم در آن از اشتهار برخوردار
بوده است (EI٢؛ فرهنگ...٣، XXIII/٢٧٥-٢٧٦). از تلنگانه در مهابهاراتا (از
منظومههای حماسی هند باستان) به عنوان پادشاهی تلینگا یاد شده است. بر اساس روایت
مهابهاراتا، مردم این پادشاهی قبیلهای شناختهشده از تلاونا بودند که در ناحیۀ
تلنگانه سکنا داشتند و در نبرد بزرگ پنداوا در منظومۀ مهابهاراتا از آن یاد شده است
( ویکی پدیا، تلنگانه).
ناحیۀ تلنگانه از سدۀ ٣قم تا سدۀ ٣م در قلمرو سلسلۀ ساتاواهانا (اندرابودایی) بود
(بریتانیکا؛ تلنگانه، تاریخ). از تلنگانه در منابع تاریخی رویدادهای مربوط به
دورۀ خلجیان و تغلقیان و بهمنیان که بر نواحی شرقی دکن نیز چیرگی داشتند، یاد شده
است (طباطبا، ٥-١٠؛ فرهنگ، VII/٣٦٧, XXII/٢٧٥-٢٨١؛ کرمی، ١٣؛ نیز نک : EI٢).
در دورۀ حکومت سلطان محمود بهمنی (٨٨٧-٩٢٤ق)، سلطانقلی (بنیانگذار سلسلۀ قطب
شاهیان) به امارت تلنگانه رسید و لقب قطبالملک یافت. او تا ٩١٨ق/١٥١٢م در این سمت
باقی ماند و در آن سال رایت شاهی برافراشته و اعلام استقلال کرد؛ اما از آنجا که
ارادتی به سلطان محمود بهمنی داشت، تا ٩٢٤ق که او زنده بود، هر ماه مبلغی به عنوان
هدیه به دربار او میفرستاد. پس از مرگ سلطان محمود، سلطانقلی قلعههای مجـاور
منطـقـۀ خـود را ــ کـه شمـار آنهـا را ٦٠ تـا ٧٠ قلعـه برشمردهاند ــ تسخیر کرد و
قلمرو خود را در شرق تا کرانههای غربی خلیج بنگال گسترش داد؛ چون سلطانقلی
شیعهمذهب و از مریدان مشایخ صفوی بود، به پیروی از شاه اسماعیل صفوی مذهب شیعه را
در قلمرو خود مذهب رسمی اعلام نمود و دستور داد در خطبههای نماز جمعه نام ائمۀ
اثنا عشری قرائت شود. همچنین در خطبهها نام شاه اسماعیل صفوی را مقدم بر نام خود
قرار داد (میرعالم، ٩-١٣؛ فرشته، ٢/١٦٧-١٦٨؛ کرمی، ٤٦).
١. Wikipedia. ٢. Telangana. ٣. The Imperial...
پس از سقوط سلسلۀ قطبشاهی (١٠٩٨ق/١٦٨٧م)،آصفجاهیان بر این منطقه حکمرانی کردند
(صاعدی شیرازی، ٣١٩؛ تلنگانه، همانجا؛ ویکی پدیا، تلنگانه). در سدۀ ١١ق/ ١٧م،
ناحیۀ تلنگانه بـه تابعیت گورکانیان هنـد درآمد ( تلنگانه، همـانجا). در اوایل سدۀ
١٢ق/١٨م، با تجزیۀ امپراتوری گورکانیان، سلسلۀ مسلمان آصفجاهیان نظام حیدرآباد را
تأسیس کردند. این نظام
بزرگترین و پرجمعیتترین نوابنشینهای هند را تشکیل میداد که تا بخشهایی از مدرس
را نیز دربر میگرفت (ویکی پدیا، همانجا؛ EI٢).
در ١٣٢٦ش/١٩٤٧م با استقلال هند از انگلستان، نظام حیدرآباد خواستار استقلال خود از
هند شد، اما در ١٩٤٨م به عنوان ایالتی در قلمرو حکومت هند باقی ماند. در آن روزگار
٢٢ شهرستان تلگوزبان در ناحیۀ دکن وجود داشت که ٩ شهرستان آن در منطقۀ تلنگانه واقع
بودند. در ١٩٥٣م تشکّل ایالت آندهرا بر پایۀ وحدت زبانی تحقق یافت و سپس در ١٩٥٦م
منطقۀ تلنگانه که جزو حیدرآباد دکن بود، متحداً ایالت واحدی با عنوان آندهرا پرادش
تشکیل دادند (ویکی پدیا، تلنگانه، آندهرا پرادش).
مآخذ: صاعدی شیرازی، احمد، حدیقة السلاطین قطب شاهی، به کوشش علیاصغر بلگرامی،
حیدرآباد دکن، ١٩٦١م؛ طباطبا، علی، برهان مآثر، دهلی، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛ فرشته،
محمدقاسم، تاریخ، کانپور، ١٣٠١ق؛ کرمی، مجتبى، نگاهی به تاریخ حیدرآباد دکن، تهران،
١٣٧٣ش؛ میرعالم، حدیقة العالم، حیدرآباد دکن، ١٣٠٩ق؛ نیز:
Britannica ; EI٢; The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٨١; Telangana,
www.telangana.com/history.htm; Wikipedia , en.wikipedia. org/wiki.
شیوا جعفری