دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٥٩

تِئوفیلِ بْنِ توما (د ١٦٩ق/٨٧٥ م)، منجـم، مترجـم یونانی به سریانی، تاریخ‌نگار و متکلم مارونی‌مذهب اهل رُها (ه‌ م). نامش را تیوفیلی (ابن ندیم، ٢٤٤، ٢٤٩)، توفیل (ابن عبری، ٢١٩، ٢٢٠)، ثوفیل (قفطی، ١٠٩)، ثاوفیل (ابن عبری، ٤١، ٩٨) و گاه حتى نوفل (کندی، ٢٢٦) نیز ضبط کرده‌اند. از زندگانی او همین اندک را می‌دانیم که در رها زاده شد و در همین شهر به فراگیری ادبیات، دروس حکمت و نیز زبان یونانی پرداخت (شیخو، ١٤١).
تئوفیل از اواخـر روزگار بنـی امیه در حرفۀ تنجیم ــ که آن را ملکه یا عروس دانشهـا می‌دانست (اولمان، ٢٧٧) ــ نامور شد (ابن خلدون، ١/٥٩٩)، تا آنجا که در روزگار بنی‌عباس در بنای شهر بغداد در زمرۀ پیشگویان طرف مشورت منصور قرار گرفت و با برخی از پیشگوییهای موفق خود، به ریاست اختربینان مهدی عباسی (حک‌ ١٥٨-١٦٩ق/٧٧٥-٧٨٥م) رسید (قفطی، همانجا؛ نالینو، ٢٢٠؛ کلاین فرانکه، ٤١؛ اولمان، همانجا)؛ او مشاور نظامی مهدی نیز بود (گوتاس، ١٦).
برخی از آموزه‌ها و پیشگوییهای او در آثار مؤلفان بعدی همچون سهل‌بن‌بشر، قصرانی و ابن ابی‌الرجال نقل شده است (جاحظ، ٤/٢٧-٢٨؛ ابن عبری، ٢١٩-٢٢٠؛ ابن خلدون، ١/٥٩٦، ٥٩٩؛ نیز نک‌ : اولمان، ٣٠٢)، همچنان که بیزانسیان نیز از برخی از آثـار او ــ بعضاً از طریق شاگرد یا همکارش استفانوس فیلسوف (د پس از ٨٠٠ م) ــ استفاده کرده‌اند (همانجا؛ گوتاس، ١٨٠-١٨١).
به گفتۀ ابن‌عبری (همانجا) تئوفیل ٢٠ روز پیش از فوت مهدی و در حدود ٩٠ سالگی درگذشت (نک‌ : قفطی، همانجا).
آثـار: ١. سالنامه‌ای از تاریخ جهان (ابن‌عبری، ٢٢٠) که بر جای نمانده (مایرهُف، ٧٠٥)، و ظاهراً استنادات ابن‌عبری (ص ٩٨) به همین اثر است؛ ٢. کتابی در صنعت کیمیا (ابن ندیم، ٣٥٤)؛ ٣. کتابی در اختربینی نظامی (گوتاس، ١٦)؛ ٤. ترجمۀ سوفسطیقای ارسطو (ابن‌ندیم، ٢٤٩)؛ ٥. ترجمۀ کتاب فی حیلة لحفظ الصحّة اثر جالینوس از یونانی به سریانی. ظاهراً این ترجمه آن‌قدر مغشوش و نادرست بود که ناچار حنین بن اسحاق دیگربار آن را ترجمه، و با نسخۀ یونانی مقابله و تصحیح کرد (حنین، ٤٧)؛ ٦. احتمالاً ترجمۀ بخشی از ایلیاد و ادیسۀ هُمر (باومشتارک، ٣٤١؛ مایرهف، همانجا) در رثای سقوط و ویرانی شهر ایلیون، که ابن‌عبری آن را فصیح خوانده است (ص ٢٢٠). باید به این نکته اشاره کرد که از هیچ‌یک از این آثار نسخه‌ای برجا نمانده است.
پدر تئوفیل که نامش به صورتهای تاوما (ابن‌ندیم، ٢٤) و ثوما (قفطی، همانجا) هم آمده، از دانشمندان و متکلمان مسیحی و مترجم آثار یونانی بوده است، از جمله بخشی از کتاب کیف یتعرف الانسان ذنوبه و عیوبه اثر جالینوس را از یونانی به
سریانی برای حنین بن اسحاق (ه‌ م) ترجمه کرد (ابن‌ندیم، ٢٤، قس: ص ٢٩١؛ حنین، ٥٩؛ قفطی، ١٣١: تعریف المرء عیوبه).

مآخذ: ابن خلدون، العبر؛ ابن عبری، غریغوریوس، مختصر تاریخ الدول، به کوشش انطون صالحانی، بیروت، ١٨٩٠م؛ ابن ندیم، الفهرست، به کوشش فلوگل، لایپزیگ، ١٨٧١-١٨٧٢م؛ جاحظ، عمرو، الحیوان، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، ١٣٨٨ق/١٩٦٩م؛ حنین بن اسحاق، رسالة الى علی بن یحیى فی ذکر ماترجم من کتب جالینوس، به کوشش مهدی محقق، تهران، ١٣٧٩ش؛ شیخو، لویس، علماء النصرانیة فی الاسلام، بیروت، ١٩٨٣م؛ قفطی، علی، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ١٣٢١ق/١٩٠٣م؛ نالینو، ک. آ.، علم الفلک، رم، ١٩١١م؛ نیز:

Baumstark, A., Geschichte der syrischen Literatur, Bunn, ١٩٢٢; Gutas, D., Greek Thought, Arabic Culture, New York, ١٩٩٨; Kennedy, E. S., Astronomy and Astrology in the Medieval Islamic World, Beirut, ١٩٩١; Klein-Franke, F., Vorlesungen über die Medizin im Islam, Wiesbaden, ١٩٨٢; Meyerhof, M., »New Light on Ħunain ibn Isħāq and His Period«, ISIS, New York, ١٩٢٦, vol. VIII; Ullmann, M., Die Natur-und Geheimwissenschaften im Islam, Leiden, ١٩٧٢.
محمدحسین احمدی