دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٥٤

تِیْموریّه، یکی از کتابخانه‌های معروف شهر قاهره. این کتابخانه را باید از جملۀ کتابخانه‌های بزرگ و معتبر در دورۀ معاصر مصر ــ پس از دارالکتب السلطانیه، جامع‌الازهر و رضاپاشا ــ به شمار آورد (معلوف، «من نفائس...»، ٣٦٤؛ «الخزانة...»، ٤٣٨). کتابخانۀ تیموریه به جز دارا بودن کتابهای نفیس چاپی و خطی در علوم و فنـون مختلف، و نیز مطبوعات ارزشمند اروپایی و شـرقـی کـه غـنـای آنـجـا را مـوجـب شـده اسـت و نـیـاز مراجعه‌کنندگان را برمی‌آورد، نسخه‌های نادر و بی‌نظیری دارد که در کتابخانه‌های دیگر مصر یافت نمی‌شود؛ ازجمله باید به کتابهایی اشاره کرد که به خط علما و امرای مشهور یا به خط صاحبان آثار است (سرکیس، ٦٥٢؛ معلوف، همانجا، «الخزانةالتیموریة»، ٢٢٥) و در میان آنها خطوط کسانی چون محمدبن ابی‌جعفر قرطبی؛ مرتضى زبیدی، شارح قاموس؛ عبدالقادر بغدادی، صاحب خزانةالادب؛ جلال‌الدین سیوطی؛ ابن‌حجر عسقلانی؛ و شمس‌الدین محمدبن طولون حنفی دیده می‌شود (همان، ٢٢٧).
پیشینۀ تاریخی: مؤسس کتابخانه، احمد تیمور پاشا (١٢٨٨-١٣٢٨ق) از فضلا و کتاب‌شناسان مصر بوده است که از ١٣١٩ق با هزینۀ شخصی ــ که از طریق کشاورزی به دست آورده بود ــ به جمع‌آوری امهات آثار عربی و نوادر کتب، اعم از کتب قدیم و جدید، و بسیاری دانشنامه‌ها از مصر و شرق و غرب همت گماشت («الخزانة»، ٤٣٨-٤٣٩؛ ماهر، ٦).
محل کتابخانه تا پیش از جنگ جهانی اول (١٩١٤-١٩١٨م) در قویسنا بود و اما برای محافظت بیشتر کتابها از خطرات، کتابخانه به قاهره منتقل شد و ابتدا در عین سعاده، و سپس در عین شمس محل مناسبی از اوقاف بدان اختصاص یافت و جزو مجموعۀ دارالکتب المصریه قرار گرفت و با تهیۀ فهارس عام برای سهولت دستیابی به کتابها و مرمت و صحافی برخی از آنها، به اوضاع کتابخانه سر و سامانی داده شد (معلوف، همان، ٢٢٦؛ خطیب، ٥٣).
تا پیش از جنگ، کتابخانۀ تیموریه در ٢٩ موضوع (مانند تفسیر، حدیث، تصوف، منطق، تاریخ، جغرافیا، طب، ریاضیات و جز آنها) ١٣٤‘٧ جلد کتاب داشت که ٥٦١‘٣ نسخۀ خطی از آنها در ٨ هزار مجلد صحافی شده بود. برخی از این نسخه‌ها متعلق به پیش از سدۀ ١٠ق است و در میان آنها، نسخه‌های بسیار کهنی چون شرح ابوالحسن علی بن محمد فارسی بر الغایة فی القراءات العشر، اثر ابوبکر احمدبن حسین بن مهران (د ٣٨١ق)، یا اعراب القرآن مکی بن حمّوش (د ٤٣٧ق) به چشم می‌خورد (معلوف، همانجا).
پس از جنگ، این کتابخانه گسترش یافت و با افزوده شدن موضوعاتی چون، موسیقی، علوم اجتماعی، اقتصاد، تعلیم و تربیت، دیانات، فرهنگهای فارسی و ترکی و اروپایی و دیگر کتابهای لغت، موضوعهای کتابخانه به ٤٩، و شمار کتابها به ٨١٦‘١١ مجلد رسید که حدود نیمی از آنها نسخه‌های خطی بود. در میان این کتابها، ٩١٩ کتاب خطی متعلق به پیش از ١٠٠٠ق دیده می‌شود که ٢٧٤ اثر به خط علما و امرا، و ١٦٧ کتاب به خط مؤلفان آنها ست (همان، ٢٢٩-٢٣٠).
کتابخانۀ تیموریه بعدها صاحب بیش از ٢٠ هزار مجلد کتاب شد. این کتابها که علوم مختلف و موضوعات گوناگون را دربر می‌گیرد، از مصر و شرق و غرب و نیز از طریق وقف و اهدا فراهم آمد (ماهر، همانجا؛ معلوف، «من نفائس»، ٣٣٧).
فهارس کتابخانه: از آنجا که احمد تیمور پاشا، مؤسس کتابخانه خود به موضوعات کتابخانه اشراف داشته، اولین کسی بوده که بر کتابها تقریظ و فهرست نوشته است. وی کتابها را بر حسب موضوع مرتب کرده، و بر مبنای حروف اعجمی شرق

ــ با رعایت حروف دوم و سوم نام مؤلفان، مفسران، مورخان و لغویین و... ــ به فهرست‌نگاری همت گماشته است. در فهرست وی، حرف تعریف ال، و الفاظ ابن، اب، ام لحاظ نشده، و کوششی برای نام دقیق کتاب، جلد و صفحه به عمل نیامده است. در ذکر تواریخ، عموماً مقصود تاریخ هجری قمری است و اگر تاریخ میلادی منظور بوده، با حرف «م» مشخص شده است. اعداد فهرست نیز معرف شمارۀ کتاب در همان کتابخانه است (ماهر، ٦؛ تیموریه، ٣/٣).
دومین فهرست از آنِ عیسى اسکندر معلوف است. این فهرست که در ١٣٤١ق/١٩٢٣م فراهم آمده، بر مبنای موضوع
ــ اولین تفسیر و آخرین المجامیع ــ و شمار کتاب و نسخه‌های خطی و معرفی اجمالی مهم‌ترین نسخه‌های خطی هر یک از مـوضـوعـات کتـابخـانـه تـدویـن شـده اسـت (نک‌ : مـعـلـوف، «الخزانةالتیموریة»، ٢٢٥-٢٣٠، «من نفائس»، ٣٣٧-٣٤٤، ٣٦٠-٣٦٦).
بعدها نیز فهرست تفصیلی کتابخانۀ تیموریه بدین شرح در ٤ مجلد چاپ و منتشر شده است: جلد اول، المصاحف، القراءات، التفسیر (قاهره، ١٩٤٨م، ٣٠٢ ص). جلد دوم، الحدیث و مصطلح الحدیث (قاهره، ١٩٤٧م، ٤٤٦ص). جلد سوم، اسماءالمؤلفین (قاهره، ١٩٤٨م، ٣٢٠ ص). جلد چهارم، العقائد و علم الکلام والاصول (قاهره، ١٩٥٠م، ١٩٠ ص) (نک‌ : عواد، ٢/٢٢٣؛ دلیل...، ٦١).

مآخذ: «الخزانة التیموریه»، المقتبس، دمشق، ١٣٣٠ق/١٩١٢م، ج ٧؛ تیموریه، فهرست؛ خطیب، محمد عجاج، لمحات فی المکتبة و البحث و المصادر، بیروت، ١٤١٢ق/١٩٩١م؛ دلیل الباحث فی التراث العربی، دمشق، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة والمعربة، قاهره، ١٣٤٦ق/١٩٢٨م؛ عواد، کورکیس، فهارس المخطوطات العربیة فی العالم، کویت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ ماهر، علی، مقدمه بر التذکرة التیموریة، قاهره، ١٩٥٣م؛ معلوف، عیسى اسکندر، «الخزانة التیموریة»، مجلة المجمع العلمی العربی، قاهره، ١٣٤١ق/١٩٢٣م، ج ٣، شم‌ ٨؛ همو، «من نفائس الخزانة التیموریة»، همان، ١٣٤٢ق/١٩٢٣م، ج ٣، شم‌ ١١.
فرهاد طاهری