دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٤٥

تِیْمورْ پاشا، احمد بن اسماعیل بن محمد تیمور (١٢٨٨- ١٣٤٨ق/١٨٧١-١٩٣٠م)، ادیب، پژوهشگر و مورخ مصری. وی فرزند یکی از خاندانهای بزرگ مصری بود که در دوران خردسالی پدرش را از دست داد و خواهرش عایشه تیموریه
(ه‌ م) سرپرستی وی را به عهده گرفت (شیبانی، ٩؛ زرکلی، «احمد…»، ١٢٩).
اصل خاندان تیموری از کردستان عراق و شهر موصل است. محمد کاشف جدّ وی، اولین کس از این خاندان بود که همراه سپاهیان محمدعلی پاشا (حاکم وقت)، به منظور جنگ با ممالیک به مصر آمد (آل جندی، ٢/٤٦١). بعدها پسر وی اسماعیل (پدر احمدتیمور) نیز مسئول دیوان اسماعیل خدیوی در مصر گردید (شیبانی، همانجا). احمد تیمور در ابتدا با زبانهای عربی، فرانسوی، ترکی و تا حدودی فارسی آشنا شد؛ پس از آن وارد مدرسۀ فرانسوی مارسل در قاهره گردید (داغر، ٢/٢٣٢؛ رفاعی، ٣٤٣). او سپس از محضر بزرگان علم و ادب، بهره‌مند شد. نخستین استاد وی شیخ عبدالوهاب رضوان مخللاتی (محلاتی) و پس از او، شیخ حسن طویل و محمد محمود شنقیطی بودند که علوم عقلی و نقلی را به وی آموختند. سرای وی در آن ایام، محل تردد بزرگان علم ادب، امثال شیخ محمد عبده، سامی بارودی و اسماعیل صبری شاعر مصری بود. تیمورپاشا همچنین با شیخ طاهر جزائری و محمد کردعلی (وزیر معارف وقت سوریه) آشنایی و پیوند داشت (شیبانی، ١٠-١١؛ زرکلی، همانجا) و آشنایی خود با شیخ حسن طویل و بهره‌مندی از وی را از بزرگ‌ترین نعمتهای الٰهی برای خود به شمار می‌آورد (شیبانی، ١٠؛ جندی، ٢٣). ارادت وی به شیخ محمد عبده به حدی بود که در مجاورت منزل او، خانه‌ای خرید تا بتواند از مصاحبت وی بیشتر بهره‌مند گردد (اَدمز، ٢٠٦).
احمد تیمور از همان ابتدا عضو مجلس شیوخ در مصر گردید؛ اما پیوسته می‌کوشید راهی بیابد تا از مشغله‌های اجرایی و سیاسی دوری گزیند و همۀ عمر و توان خویش را صرف امور علمی و تحقیقاتی کند؛ از این رو، به طنز می‌گفت: من از سیاست فقط مادۀ «ساسَ یَسوسُ» را می‌شناسم که در فرهنگهای لغت خوانده‌ام (شیبانی، ٢١؛ اثری، ٣٦٣)؛ اما از سوی دیگر، همواره از عضویت در شوراهای علمی و مشارکت در امور مربوط به آن، با گشاده‌رویی استقبال می‌کرد و با طیب خاطر عضویت در مجمع علمی (= فرهنگستانِ مصر) و مجمع علمی عربی دمشق و دیگر مجامع علمی و فرهنگی آن روز را می‌پذیرفت و مدیریت دارالکتب المصریه همیشه در چاپ و نشر آثار، از راهنماییهای عالمانۀ وی استفاده می‌کرد (زرکلی، همان، ١٣٠؛ اثری، همانجا).
تیمورپاشا از سرِ دقت و وسواس علمی، هیچ‌گاه در چاپ و انتشار آثار خویش شتاب به خرج نمی‌داد و پیوسته می‌کوشید افکار خویش را پختگی و گستردگی بیشتری بخشد؛ شاید به همین سبب باشد که بیشتر آثار علمی و فرهنگی او، در زمان حیاتش و توسط خود وی به چاپ نرسید (زرکلی، همان، ١٣١)، بلکه پس از مرگ او از سوی انجمن نشر آثار وی (= لجنة نشرالمؤلفات التیموریه) انتشار یافتند (داغر، همانجا).
خاندان تیموری تأثیر فراوانی در بازسازی ادب و فرهنگ عربی داشته‌اند. خواهر وی عایشه تیموریه یکی از چهره‌های برجستۀ شعر معاصر عربی و پیشوای بانوان شاعر به شمار می‌رود. خودِ او نیز مانند خواهرش، به زبانهای عربی، ترکی و فارسی شعر می‌خواند و شعر می‌سرود؛ دو فرزند وی، محمد تیمور (ه‌ م) و محمود تیمور (ه‌ م) در نمایشنامه‌نویسی و قصه‌نویسی عربی سرآمد بوده‌اند؛ اما از همه مهم‌تر نقش برجسته‌ای است که احمد تیمور خود در دو زمینۀ علمی و اخلاقی ایفا کرده است. پشتکار و سخت‌کوشی وی در احیای فرهنگ عربی و اسلامی از یک سو، و تواضع و سلامت شخصیت وی از دیگر سوی، همگان را شیفتۀ خود ساخته بود. زندگی وی سرشار از اقدامات بزرگ، تحقیق و پژوهش، دفاع سرسختانه از میراث فرهنگ اسلامی و عربی بود. حتى مرگ فرزندش محمدتیمور در ١٣٣٩ق/١٩٢١م، هر چند صدمۀ روحی جبران‌ناپذیری به وی وارد کرد و سلامت او را به مخاطره انداخت و وی را به انزوا کشاند، نتوانست ارادۀ او را در مسیر تلاشهای علمی سست کند (آل‌جندی، ٢/٤٦١-٤٦٢).
تیمور پاشا از ١٩٠١م به گردآوری کتابهای کمیاب دست زد
و هستۀ اولیۀ آنچه را که بعدها، الخزانة التیموریه نام گرفت، بنیاد نهاد. حاصل تلاشهای طاقت‌فرسای وی، فراهم کردن گنجینه‌ای عظیم، شامل ١٥هزار عنوان کتاب در ٢٠ هزار مجلد بود که غالب آنها نسخ خطی کمیاب بودند. تیمورپاشا ‌چنان که عادت کتاب‌دوستان و کتاب‌بازان است، فقط به گردآوری کتاب اکتفا نمی‌نکرد، بلکه در مقام دانشمندی کم‌نظیر، بیشتر این آثار را خوانده، و برای بسیاری از آنها، فهرست، شرح و تعلیق نوشته است (زرکلی، «احمد»، ١٣٠-١٣١)؛ چاپ مقالات تاریخی، علمی و تحقیقی فراوان در مجلات المؤید، الضیاء، المقتطف، الاهرام و الهلال گواهی صادق بر میزان تلاشها و دقت علمی وی است. یکی از بهترین مقالات وی، مقاله‌ای در مورد نسخ خطی کمیاب و محل نگهداری آنها ست که در ١٩١٩م در مجلۀ الهلال به چاپ رسید (جندی، ٢٠؛ شیبانی، ٢٥).
چنان که از گزارش منابع برمی‌آید، کتابخانۀ بزرگ تیموریه، آسان فراهم نیامد، بلکه احمد با پرداخت هزینه‌های سنگین، تحمل مشقتهای فراوان و نوشتن چند فهرست از نسخه‌های خطی و تهیۀ‌ راهنما برای‌ آنها، توانست‌ یکی از غنی‌ترین ‌کتابخانه‌های شرق را پدید آورد (رفاعی، ٣٤٢-٣٤٥؛ کردعلی، ٥٠٣-٥٠٤؛ داغر، ٢/٢٣١-٢٣٢؛ شیبانی، ٢٣-٢٥). ارزش کار وی، نه تنها در فراوانی و حجم کتابها، که بیشتر در کیفیت استثنایی آنها جلوه‌گر است. مجموعۀ کتابخانۀ احمد تیمور در پایان عمر و بنا به وصیت خود وی، به دارالکتب المصریه اهدا گردید (جندی، ١٩) . دارالکتب در ١٣٦٩ق، فهرست کاملی در ٣جلد با عنوان فهرس الخزانة‌ التیموریة برای آن در قاهره منتشر کرد.
در کنار این سخت‌کوشی علمی و تحقیقاتی که از ویژگیهای بارز احمد تیمور بود، خصوصیات اخلاقی وی نیز زبانزد خاص و عام بود. فرزندش محمود تیمور، از رفتار و کردار و شیوه‌های تربیتی وی با عنوان «درسٌ لا اَنساه» یاد می‌کند (تیمور، «س»). در آن زمان که فضای تربیتی حاکم بر جهان و به ویژه اوضاع حاکم بر کشورهای شرقی از جمله عربی، خواه در خانواده‌ و خواه در نهاد‌های آموزشی، شیوه‌ای آمرانه و مبتنی بر تحکم بود، وی در تربیت فرزندان خویش، بسیار آزاد اندیش بود. در ١٩٠٠م که تنها ٢٩ سال داشت، همسرش وفات یافت؛ اما وی از بیم آنکه فرزندانش مورد بی‌مهری قرار گیرند، از ازدواج مجدد خودداری کرد و بدین‌سان، عشق خالصانۀ خود نسبت به فرزندان را آشکار ساخت (زرکلی، همان، ١٣٢).
همۀ ‌کسانی که از دور و نزدیک با تیمورپاشا معاشرت داشته‌اند، او را سرمشق اخلاق و مجسمۀ فضایل و کمالات انسانی به شمار می‌آورند. صداقت، وقار، حلم و بردباری، غیرت دفاع از دین و فرهنگ، دقت و وسواس علمی و تلاش در راه احیای میراث گذشتۀ اسلامی‌عربی، و نیز اقداماتی در زمینۀ امور خیریه و نکته‌های بسیار دیگر از ویژگیهای اخلاقی بارز وی بوده است (آل جندی، ٢/٤٦١؛ زرکلی، همانجا؛ کردعلی، ٥٠٣؛ جندی، ٢٢؛ شیبانی، ٢٥). انستاس کرملی (ص ٤٨٣) کشیش اهل بغداد که دیرزمانی با احمد تیمور مکاتبه داشته، از دور شیفتۀ اخلاق والا و بزرگ‌منشی وی شده بود و چون او را نخستین بار در قاهره دید، ارادتش افزایش یافت و چنین گفت: با بسیاری از علما و ادبا و فضلای شرق و غرب معاشرت داشته‌ام، اما ندیده‌ام که فرهیختگی و فضایل اخلاقی و استعدادهای طبیعی در وجود کسی، همچون تیمورپاشا، جمع شده باشد. در وصف وی، شاید جمله‌ای که رفاعی (ص ٣٤٢) دربارۀ او و کتابخانه‌اش آورده، اوج همۀ ستایشهایی باشد که در حق او ابراز کرده‌اند: «مکتبة فریدة و صاحبها فرید» (کتابخانه‌ای بی‌نظیر، و متعلق به شخصی بی‌بدیل است).
آثار: تألیفات وی را نمی‌توان در رشته و یا موضوع خاصی محدود کرد؛ با این همه، می‌توان گفت: وی بیشتر به جمع‌آوری آثار پراکنده، به خصوص در زمینۀ امثال و حکم، و شروح احوال پرداخته، و به تصحیح متون کهن رغبت بیشتری داشته است.
الف‌ـ چاپی: الآثار النبویة، ١٩٥٥ و ٢٠٠١م؛ ابوالعلاء المعری، نسبه و اخباره، شعره، معتقده، ١٩٤٠م؛ اسرار العربیة، ١٩٥٤م؛ اعلام‌الفکر الاسلامی فی‌العصرالحدیث، ١٩٦٧م؛ اعلام المهندسین فی الاسلام، ١٩٥٧م و ٢٠٠١م؛ الامثال العامیة، مشروحة و مرتبة حسب الحرف الاول من المثل، ١٩٤٩م، ١٩٧٠م؛ الامثال العالمیة و اعجام الاعلام، ١٩٤٩م؛ اوهام شعراء العرب فی المعانی، ١٩٥٠م و ٢٠٠١م؛ البرقیات للرسالة و المقالة، ١٩٦٧م؛ تاریخ الاسرة التیموریة؛ تاریخ العَلَم العثمانی؛ تراجم اعیان القرن الثالث عشر و اوائل الرابع عشر، ١٩٤٠م و ٢٠٠١م؛ تراجم المهندسین (چاپ شده در مجلة الهندسة)؛ التذکرة التیموریه (معجم الفوائد و نوادر المسائل)، ١٩٥٣م؛ تصحیح القاموس المحیط، ١٣٤٣ق؛ تصحیح لسان العرب، در دو مجلد، جلد اول ١٣٣٤ق، جلد دوم ١٣٤٣ق و ٢٠٠١م؛ التصویر عندالعرب، به کوشش زکی محمد حسن، ١٩٤٢م؛ ثنائیات الطفو و الغرق، ١٩٩١م؛ الحب و الجمال عند العرب، ١٩٦٤م؛ الحروب الصلیبیة، ١٩٣٠م؛ خیال الظل و اللعب و التماثیل المصورة عندالعرب، ١٩٥٧م؛ الرتب و الالقاب (رسالة لغویة)، دمشق، ١٩١٩م و ١٩٥٠م؛ رسائل احمد تیمور الی الاب انستاس ماری الکرملی، به کوشش کورکیس عواد و میخائیل عواد، بغداد، ١٩٤٧م؛ دراسة فی الانتخاب الوراثی فی ماشیة اللبن؛ الرسائل المتبادلة بین الکرملی و تیمور، به کوشش کورکیس عواد و میخائیل عواد، بغداد، ١٩٧٤م؛ السماع و القیاس (رسالة)، ١٩٥٥م؛ ضبط الاعلام، ١٩٤٧م و ٢٠٠١م؛ علی بن ابی‌طالب(ع)، ١٩٥٨م؛ عیوب المنطق و محاسنه من ثمار ما
قرأت، ١٩٧٧م؛ فهرس کتاب الکواکب السیارة فی ترتیب الزیارة، ١٣٢٥ق/١٩٠٧م؛ قبر الامام السیوطی و تحقیق موضعه، ١٩٢٦م؛ الکنایات العامیة، ١٩٧٠م؛ لعب العرب، ١٩٤٨م؛ لمحات العرب، ١٩٧٣م؛ لهجات العرب، به کوشش ابراهیم مدکور، ١٩٧٣م؛ المختار من المخطوطات العربیة فی الآستانة، به کوشش صلاح‌الدین منجد، بیروت، ١٩٦٨م؛ مختارات احمد تیمور: طرائف من روائع الادب العربی، ١٩٥٦م؛ المذاهب الفقهیة الاربعة، ١٩٦٩م؛ معجم تیمور الکبیر فی الالفاظ العامیة، به کوشش حسین نصر، ١٩٧١م و ٢٠٠١م؛ الموسوعة التیموریة من کنوز العرب فی اللغة و الفن و الادب، ١٩٦١م؛ الموسیقى و الغناء عند العرب، ١٩٦٣م؛ المهندسون فی العصر الاسلامی، ١٩٧٩م؛ نشر رسالة رشیدالدین الوطواط؛ نظرة تاریخیة فی حدوث المذاهب الفقهیة الاربعة، ١٩٢٥م و ٢٠٠١م؛ نوادر المخطوطات العربیة و اماکن وجودها، بیروت، ١٩٨٠م؛ الیزیدیة و منشأ نحلتهم، ١٩٢٨م و ٢٠٠١م.
ب‌ـ خطی: ابیات المعانی و العادات؛ الالفاظ العامیة المصریة؛ ذیل تاریخ الجبرتی؛ ذیل طبقات الاطباء؛ فهرس لخزانة الادب للبغدادی؛ قاموس الکلمات العامیة (در ٦ جلد)؛ مفتاح الخزانة؛ معجم اللغة العامیة؛ معجم الفوائد؛ المنتخبات فی الشعر العربی؛ نقد القسم التاریخی من دائرة‌ معارف فرید وجدی (نک‌ : تیمور پاشا، ١٦٣؛ زرکلی، الاعلام، ١/١٠٠، «احمد»، ١٣١).

مآخذ: آل‌جندی، ادهم، اعلام الادب و الفن، دمشق، ١٩٥٨م؛ اثری، بهجت، «اعضاء المجمع العلمی، ترجمة العلامة احمد تیمور پاشا المصری»، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٩٢٨م، شم‌ ٨؛ ادمز، چارلز، الاسلام و التجدید فی مصر، ترجمۀ عباس محمود، دائرة‌المعارف الاسلامیه، ١٣٥٣ق/١٩٣٥م؛ تیمور، محمود، «درس لا انساه»، همراه الامثال العامیۀ تیمور‌پاشا، قاهره، ١٩٧٠م؛ تیمور پاشا، احمد، تراجم اعیان القرن الثالث عشر، قاهره، ٢٠٠١م؛ جندی، انور، اعلام و اصحاب اقلام، قاهره، ١٩٦٨م؛ داغر، یوسف اسعد، مصادر الدراسة الادبیة، بیروت، ١٩٦٥م؛ رفاعی، محمدعلی، «مکتبة فریدة»، المقتطف، قاهره، ١٩٣٢م، شم‌ ٨٠؛ زرکلی، «احمد تیمور باشا»، المقتطف، قاهره، ١٩٣٠م، شم‌ ٧٧؛ همو، اعلام؛ شیبانی، محمد، ترجمة احمد تیمور باشا، کویت، ١٤١٠ق/١٩٩٠م؛ کردعلی، محمد، «کرم علمی و احمد تیمور باشا»، المقتطف، قاهره، ١٩٢٤م، شم‌ (١)٦٤؛ کرملی، انستاس ماری، «احمد باشا تیمور»، لغة العرب، ١٩٣٠م، س ٨، شم‌ ٧.
علی سلیمی