دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٣٩
| تیم جلد: ١٦ شماره مقاله:٦٢٣٩ |
تَیْم، نام چند قبیله و تیرۀ عرب. تیم در لغت به معنای بندگی و بردگی است
(ابندرید، جمهرة...، ١/٤١١، ذیل تمی؛ جوهری، ١/ ١٤٩) و چندین قبیله و تیرۀ عرب،
گاه با اضافه به نام دیگری، به این نام شهرت داشتهاند (نک : تاج...، ٨/٢١٦،
١٦/٨٢-٨٤؛ کحاله، ١/١٣٧-١٣٩). در میان این قبایل و طوایف، تیم بن مُرّه یا تَیمِ
قریش و تَیم الله یا تَیم اللات، از تیرههای بزرگ قبیلۀ بکر بن وائل (ه م)
مشهورند (نک : دنبالۀ مقاله). نسبت «تیمی» بهطورکلی به اعضای تیرۀ قریشی اطلاق
میشد (حازمی، ٣٢) و به منسوبان به تیم الله/ اللات «تَیْمُلی» میگفتند (همانجا؛
نیز نک : سمعانی، ١/٤٩٧؛ ابناثیر، ١/٢٣٢)، اما چنین به نظر میرسد که نسبت «تیمی»
به طورکلی بر اعضای همۀ این قبایل اطلاق میشده است، چنانکه برخی از مؤلفان کهن،
در ذیل همین نسبت، به تفاوت قبایل و تیرهها از یکدیگر اشاره کردهاند
(ابنقیسرانی، ٢٥-٢٦؛ سمعانی، ١/٤٩٧- ٤٩٨).
از دیگر تیرههایی که تیم نام داشتهاند، میتوان به تیم بن ثعلبة بن جَدعاء در
قبیلۀ طَیّ اشاره کرد که به لقب «مَصابیحُ الظلام» شهرت داشتند (برایتفصیل، نک :
کلبی، نسب...، ١/٢٢٠بب ؛ ابن حبیب، المحبر، ٣٥٣؛ ابنحزم، ٣٩٩؛ ابناثیر، ١/١٩١).
قبیلۀ مُضَر ــ که نسب قریش به او میرسید ــ تیرۀ بنیعبدمناة بن
ادِّبنطابخه، شاخهای با عنوان «تَیْمُ الرباب» داشت (کلبی، جمهرة...، ٢٧٧؛
ابندرید، الاشتقاق، ١٨٠؛ حازمی، همانجا؛ ابنحزم، ٤٨٠) که غالباً در کوفه ساکن
بودند (سمعانی، ١/ ٤٩٩؛ نیز نک : دینوری، ٢١٤، ٢٩٩-٣٠٠) و برای تفاوت با دیگر
تیرههای تیمی در انتساب به آنها «تَیْمُری» نیز گفته میشد (حازمی، همانجا؛ قس:
ابناثیر، ١/٢٣٣، که از آنها ذیل تیمی نام برده است). در قبیلۀ کَلب نیز تیرهای با
عنوان «تَیْمُ اللات» شناخته بود (کلبی، نسب، ٢/ ٦٣٩-٦٤٠) و در تیرۀ بنینَجّارِ
خَزرج، شاخهای با نام «تَیْمُالله/اللات» وجود داشت (ابنحبیب، همان، ٧٩؛
ابنقتیبه، ٩٥، ١١٠؛ ابوالقاسم مغربی، ٤٢؛ قلقشندی،
١٨٠)، اما چنانکه اشاره شد، دو تیرۀ تیمی در مآخذ کهن از شهرت بیشتر برخوردارند و
در اینجا به آن دو پرداخته خواهد شد:
١. تیم قریش: در قبیلۀ بزرگ قریش، دو تیره به تیم شهرت داشتند: نخست بازماندگان تیم
بن مُره (ابنحزم، ١١-١٣؛ قلقشندی، ١٧٩) که نسل او از طریق فرزندش سعد ادامه یافت
(کلبی، جمهرة، ٧٩؛ بلاذری، ٨/١٤٥). تیم از آن جمله تیرههای قریش بود که به سبب
اقامت در درون مکه از «بطائح» محسوب میشد و هم در دورۀ پیش از اسلام و هم پس از
آن، یکی از تیرههای مشهور قریش بود (ابنحبیب، همان، ١٦٧- ١٦٨؛ مسعودی، ٢/١٧٦، ٣/
٨ ؛ نیز نک : ابن عبدربه، ٣/٣١٣). نامدارترین شخصیت این تیره که در روزگار پیش از
ظهور اسلام نقش بسزایی در حوادث داشت، عبدالله بن جُدعان بود (ابنحبیب، همان، ١٣٧،
المنمق، ٤١٢؛ بلاذری، ٨/ ٢٥٩-٢٦٦؛ برای حضور او نزد سیف بن ذی یزن و کسرى، نک :
ابن عبدربه، ٢/٢٣؛ ابوالفرج، ٨/ ٣٢٩-٣٣٠). بنوتیم به رهبری وی، در برخی نبردهای
مشهور به «فجار» بر ضد قبیلۀ هوازن شرکت کردند (بلاذری، ١/١١٧- ١١٨؛ ابنحبیب،
همان، ١٩٠-٢٠١، ٢١٨-٢١٩؛ نیز نک : سدوسی، ٧٧). همچنین، دو پیمان بزرگ حِلفُ
المُطَیَّبین و حلف الفُضول با شرکت بنیتیم در خانۀ عبدالله بن جدعان منعقد گردید
(برای تفصیل، نک : ابنهشام، ١/١٣١، ١٣٣-١٣٤؛ ابنسعد، ١/٧٧، ١٢٨؛ ابنحبیب، همان،
٤٥-٤٧، المحبر، ١٦٦؛ بلاذری، ١/٦٣-٦٤، ٨/٢٦٣). با این همه، تیم در میان دیگر
تیرههای قریش نفوذ چندانی نداشت؛ چنان که ابوسفیان پس از ماجرای سقیفه و گزینش
ابوبکر به خلافت، به این نکته اشاره کرد (نک : ه د، ابوسفیان). پس از ظهور اسلام،
خاندان ابوبکر مشهورترین اعضای بنیتیم بودهاند (برای نسب وی، نک : ه د، ابوبکر؛
نیز ابن قدامه، ٣٠٥ بب ). از دیگر نامداران این تیره میتوان از طلحةبن
عبیدالله، صحابی مشهور و فرزندان و بازماندگان او نام برد
(نک : سدوسی، ٧٨؛ زبیری، ٢٨٠؛ بلاذری، ٨/٢١٣ بب ؛ ابن قدامه، ٣٢٠ بب ).
نسب تیرۀ کماهمیتتر ــ که به آنها تیم الادرم یا بنو الادرم گفته میشد
(قلقشندی، ١٧٩) ــ به غالب بن فهر میرسید (نک : کلبی، همان، ٢٢؛ ابنهشام، ١/٩٥؛
نیز نک : ابنحزم، ١٧٥ بب ). این تیره در مکه اقامت نداشتند و بدین سبب از «ظواهر
قریش» محسوب میشدند (کلبی، همانجا؛ ابنحبیب، همان، ١٦٨؛ ابندرید، الاشتقاق، ١٠٦؛
مقدسی، ٤/ ١٠٨).
٢. تیم الله/اللات: فرزندان تیم الله/اللات که عائذ نام داشت (ابوعبید، ٣٤٧،
٣٥٠-٣٥١)، پسر ثعلبة بن عُکابه که نسبشان به قبیلۀ عدنانی بکربنوائل میرسید و به
آنها :«اللهازِم» گفته میشد (همو، ٣٤٦-٣٤٧؛ ابنقتیبه، ٩٢، ٩٨). بسیار محتمل است
که نام تیماللات (کلبی، الاصنام، ١٦، ١٨؛ سمعانی، ١/ ٤٩٨) را اعراب مسیحی پیش از
اسلام یا مسلمانان خود به تیمالله تغییر داده باشند (نک : EI٢). تیمالله همراه
دیگر برادرانش شیبان، ذُهل و قیس فرزندان ثعلبة بن عکابه، ٤ تیرۀ بزرگ بکر بن وائل
بودند (ابوعبید، همانجا؛ کلبی، جمهرة، ٤٨٧؛ ابنحزم، ٣١٤).
در بنـیشیبان ــ برادر عائذ یـا تیـمالله / الـلات ــ شـاخهای وجود داشت که با
نام و نسب تیم بن ثعلبه شناخته میشد و نباید آنها را با تیرۀ تیمالله / اللات
اشتباه کرد (نک : کلبی، همان، ٥١٦-٥١٧، نسب، ١/٤٣؛ ابنقتیبه، ٩٩). تیمالله بن
ثعلبه چندین فرزند پسر داشت که از آنها شاخههای پرشمار دیگر این تیره پدید آمد
(نک : کلبی، همان، ١/٤٤ بب ؛ ابوعبید، ٣٥٠-٣٥١؛ ابنحزم، ٣١٥؛ قلقشندی، ١٧٩).
بنا بر روایات افسانهمانند ایامالعرب (ه م)، تیم الله در برخی از جنگهای عصر
جاهلی شرکت داشته است (ابوعبیده، ١/ ٤٠٩، ٤٢٣، ٤٢٩، ٥٥٦، ٥٨٤-٥٨٧). سالها پس از
ظهور اسلام و در خلافت ابوبکر ــ چنانکه از روایات مربوط به فتوح در این دوره
برمیآید ــ دستکم شماری از اعضای تیم الله / اللات در نواحی حیره در جنوب عراق
فعلی ساکن بوده، و مانند غالب قبیلۀ بکربنوائل، از قبایل مسیحی شمرده میشدهاند،
و حتى در نبردهای ضد سپاه خالد بن ولید شرکت جستهاند (نک : طبری، ٣/٣٥٥). برخی از
مشاهیر روزگار پیش از اسلام و سدههای نخست اسلامی از این طایفه بودند (نک : کلبی،
جمهرة، ٥١٧-٥٢٤؛ ابنحزم، ٣١٥-٣١٦).
مآخذ: ابناثیر، علی، اللباب، بیروت، ١٩٩٤م؛ ابنحبیب، محمد، المحبر، به کوشش ایلزه
لیشتن اشتتر، حیدرآباددکن، ١٣٦١ق؛ همو، المنمق، به کوشش خورشید احمد فارق،
حیدرآباددکن، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ ابنحزم، علی، جمهرة انساب العرب، به کوشش عبدالسلام
محمد هارون، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ ابندرید، محمد، الاشتقاق، به کوشش عبدالسلام
محمدهارون، قاهره، ١٩٥٨م؛ همو، جمهرة اللغة، به کوشش رمزی منیر بعلبکی، بیروت،
١٩٨٧م؛ ابنسعد، محمد، الطبقات الکبرى، بیروت، دارصادر؛ ابن عبدربه، احمد، العقد
الفرید، به کوشش احمد امین و دیگران، قاهره، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ ابنقتیبه، عبدالله،
المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛ ابنقدامه، عبدالله، التبیین فی انساب
القرشیین، به کوشش محمد نایف دلیمی، بیروت، ١٩٨٨م؛ ابن قیسرانی، محمد، الانساب
المتفقة، به کوشش دیونگ، لیدن، ١٨٦٥م؛ ابنهشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش
مصطفى سقا و دیگران، بیروت، المکتبة العلمیه؛ ابوعبید قاسم بن سلام، کتاب النسب، به
کوشش مریم محمد خیرالدرع، بیروت، ١٤١٠ق/ ١٩٨٩م؛ ابوعبیده، معمر، ایام العرب قبل
الاسلام، به کوشش عادل جاسم بیاتی، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی،
قاهره، دارالکتب المصریه؛ ابوالقاسم مغربی، حسین، الایناس بعلم الانساب، به کوشش
ابراهیم ابیاری، قاهره، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به کوشش محمود
فردوس العظم، دمشق، ١٩٩٦م؛ تاج العروس؛ جوهری، اسماعیل، الصحاح، به کوشش ندیم
مرعشلی و اسامه مرعشلی، بیروت، ١٩٧٤م؛ حازمی، محمد، عجالة المبتدی، به کوشش عبدالله
کنون، قاهره، ١٩٦٥م؛ دینوری، احمد، الاخبار الطوال، به کوشش عبدالمنعم عامر، قاهره،
١٩٥٩م؛ زبیری، مصعب، نسب قریش، به کوشش لوی پرووانسال، قاهره، ١٩٥٣م؛ سدوسی، مؤرج،
حذف من نسب قریش، بیروت، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ سمعانـی، عبدالکـریم، الانساب، به کـوشش
عبدالله عمربارودی،
بیروت، ١٤٠٨ق؛ طبری، تاریخ؛ قلقشندی، احمد، نهایةالارب، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛
کحاله، عمر رضا، معجم قبائل العرب، بیروت، ١٩٨٢م؛ کلبی، هشام، الاصنام، به کوشش
احمد زکی پاشا، قاهره، ١٣٣٢ق/١٩١٤م؛ همو، جمهرة النسب، به کوشش ناجی حسن، بیروت،
١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ همو، نسب معد و الیمن الکبیر، به کوشش ناجی حسن، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، به کوشش شارل پلا، بیروت، ١٩٦٦م؛ مقدسی، مطهر، البدء و
التاریخ، به کوشش کلمان هوار، پاریس، ١٩٠٧م؛ نیز: EI٢.
ستار عودی