دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٣٥

تیس (طیس)، یا تیز، مهم‌ترین بندرگاه و مرکز بازرگانی ناحیۀ تاریخی مکران. این بندر امروزه اهمیت و اعتبار گذشتۀ خود را از دست داده است و به صورت روستایی ساحلی در ٩ کیلومتری شمال بندر چابهار در کرانۀ خاوری خلیج چابهار بر سر راه چابهار به نیک‌شهر و بندر کنارک جای دارد (جعفری، ٣٢٠؛ راهنما...، ٨).
روستای تیس دارای آب و هوایی گرم و خشک است و کوههای شهبازبند از شمال خاوری، لاوری از خاور و پیل‌بند از جنوب‌خاوری آن را در بر گرفته‌اند و رودخانۀ لاوری از میان‌آن می‌گذرد. مردمان تیس به کار کشاورزی، دامداری و ماهیگیری اشتغال دارند، به زبان بلوچی سخن می‌گویند و از لحاظ دینی مسلمانِ سنی مذهب‌اند. بر اساس سرشماری ١٣٨٥ش، ٧٧٦ خانوار (٨٧٣‘٣ نفر) در این روستا ساکن بوده‌اند ( فرهنگ...، ١٣٨/٨١؛ «درگاه...»، بش‌ ).
پیشینۀ تاریخی: کهن‌ترین آگاهیها از بندر تیس به دورۀ ساسانی باز می‌گردد. تیس در آن روزگار بندر غربی استان مکران به‌شمار می‌آمد و توسط جاده‌ای به پوهل پهرگ١ (فوهل ـ فهره) ایستگاه مرزی ساسانیان بر کرانۀ رود بمپور می‌پیوست (برونر، ٧٧٣, ٧٧٧) و بر سر راه دریایی ابریشم بود (رایین، ٢٤٠).
ابن بلخی فتح تیس را به دست تازیان، توسط لشکر بصره دانسته، ولی به تاریخ این رویداد اشاره نکرده است (ص ٢٨٣). در نوشته‌های جغرافیایی سدۀ ٤ق/١٠م که از این شهر با نام تیز یاد شده، آگاهیهای روشن و جالبی دربارۀ آنجا گزارش شده است. بزرگ بن شهریار رامهرمزی، ناخدای ایرانی، در نیمۀ نخست سدۀ ٤ق نام تیز را در اثر معروف خود عجائب الهند آورده است (ص ٨٣، ١٠٢). در حدودالعالم تیز نخستین شهر از حدود سند و بر کران دریا به‌شمار رفته است (ص ١٢٤). مقدسی تیز را باراندازی معروف، پر از نخلستان، دارای چندین کاروان‌سرا، مسجدی زیبا و مردمی میانه‌حال نوشته است (ص ٤٧٨). ابودلف هنگامی که از بهترین آب معدنی جهان در سلماس سخن گفته، افزوده است که همانند این آب را فقط در شهر تیز و ناحیۀ مکران دیده است (ص ٥١-٥٢). اصطخری تیز را بزرگ‌ترین شهر مکران و فرضۀ (بندرگاه) این سرزمین نامیده است (ص ١٧٧).
در ٣٦٠ق/٩٧١م عابد بن علی از سرداران عضدالدولۀ دیلمی پس از سرکوب شورش قفصها و بلوچها، تیز را گرفت و در آنجا دست به کشتار گشود و گروهی از مردم آنجا را نیز به اسارت برد، تا آنکه مردم تیس ناگزیر شدند دست از نبرد کشیده، راه و رسم مسلمانی پیش گیرند (ابن اثیر، ٨/٦١٣؛ ابوعلی مسکویه، ٢/٢٩٨-٢٩٩). این رویداد نشان می‌دهد که گروههایی از مردم این سرزمینها، تا آن هنگام هنوز مسلمان نشده بودند.
در ٤٢٢ق/١٠٣١م مسعود غزنوی سپاهی به تیز فرستاد و آنجا و سرزمینهای مجاورش را تصرف کرد (ابن اثیر، ٩/٤١٢). در سفر ملک قاورد، از شاهان سلجوقی کرمان (سل‌ ٤٣٣-٤٦٦ق) به مکران، تیس مرمت گردید (وزیری، ١/٣٤٩). در زمان ارسلان شاه (٤٩٥-٥٣٦ ق) مجدالدین وزیر، برای نظارت به بندر تیز گسیل شد و در آنجا با مردم به عدالت رفتار کرد (افضل‌الدین، ١٤٥-١٤٦).
١. Puhl-Pahrag
در دوران سلطنت طغرل سلجوقی (٥٥١-٥٦٢ ق) بندر تیز از چنان رونقی برخوردار گردید که تمغای (باج و خراج) آن به ١٥ هزار دینار اجاره رفت (وزیری، ١/٣٧٠-٣٧١). افضل‌الدین کرمانی در سدۀ ٦ ق/١٢م در کتاب عقدالعلى بیشترین آگاهیها را دربارۀ بندرتیس داده است؛ بنا به نوشتۀ او، از این بندر کالاهای بسیار، از راه بازرگانی و دستمزد کشتیها به خزانۀ پادشاه می‌رسیده، و تیس بندرگاه مردم هند، سند، حبشه، زنگبار، مصر، دیار عرب، عمان و بحرین بوده است. وی از فراورده‌های کمیاب و نیز برده‌های هندی، حبشی و زنگی سخن گفته است که همۀ آنها را از تیس به جاهای دیگر می‌برده‌اند (ص ١٢٧-١٢٨). در همین زمان است که این بندر از دیدگاه بازرگانی بر هرمز ــ که رو بـه ویرانـی بـود ــ بـرتـری یـافت (لستـرنـج، ٣٣٠). پس از درگذشت ملک طغرل، و رو به زوال نهادن جیرفت و قمادین، کاروانهای بازرگانی مسیر خود را از بندر تیس برمی‌گزیدند و به همین سبب، مردم آن بسیار ثروتمند شده بودند (محمدبن ابراهیم، ١٧٦).
در ٥٨٤ ق/١١٨٨م، تیس بدون شک یک بندر بزرگ به‌شمار می‌آمده، و کاروانها به علت ناامنی و بسته بودن راه بندر هرمز، از راه آن رفت‌وآمد می‌کردند. بندر تیس همچنین مرکزی برای خرید و فروش شکر مکران و احتمالاً مرکز تجارت گندم سیستان بوده است (سایکس، ١١٠). در نیمۀ نخست سدۀ
٨ ق/١٤م، برخی تیس را مرکز مکران، و برخی آن را از شهرهای بزرگ این سرزمین به‌شمار آورده‌اند (ابوالفدا، ٢٢؛ حمدالله، ٢٦٢).


در سالهای پایانی سدۀ ١٠ و سالهای آغازین سدۀ ١١ق با ورود پرتغالیها ]به خلیج‌فارس و دریای عمان[، یکی از سرداران ناحیۀ ساحلی مکران، به نام میرجیِّند، به ایستادگی در برابر آنها پرداخت و چندین‌بار نیروهای پرتغالی را از بندر تیس و آبهای آن بیرون راند (افشار سیستانی، ٣٢٨). پرتغالیها در تیس یک دژ نظامی ساخته بودند که ویرانه‌های آن هنوز برجا ست (همو، ٢١). در زمان سلطنت نادرشاه افشار (١١٤٨-١١٦٠ق)، یکی از سرداران بزرگ وی به نام پیرمحمدخان به بلوچستان گسیل گردید. او بندر تیس را تصرف کرد و امیر دینار مکرانی را به حکومت آنجا گمارد (وزیری، ٢/٦٦٢). در ١٢٨٠ق/١٨٦٣م محمد ابراهیم خان سعدالدولۀ بلوچ در تیس برج بزرگی برپا ساخت، اما در همان سال توسط دین محمدخان جدگال ویران شد (سدیدالسلطنه، ٢٩٩).
چنین به نظر می‌رسد که بندر تیس در زمان شاهان قاجار مدتها به صورت ناشناخته مانده بوده است. به نوشتۀ میرزامهدی خان سرتیپ قائنی (تألیف: ١٢٩٢ق/١٨٧٥م) در ١٢٨٢ق وکیل‌الملک ]حاکم کرمان[ به‌وسیلۀ خانهای این سرزمین از وجود بندری در کنار دریا آگاه شد و سرتیپ قائنی را روانۀ تیس کرد. وی برای تسلط دولت، قلعۀ کوچکی در آنجا ساخت و ٢٠ خانوار از مردم دشت را در آنجا سکنا داد. میرزا مهدی افزوده است: از آنجا که این بندر شایسته‌تر از چابهار است و دارای مرتع نیز هست، وکیل‌الملک غیر از قلعه، ساختمانهای خوب دیگری نیز در آنجا بنا کرد، قلعۀ تیس بسیار خوب است، بدنۀ آن از سویی به دریا می‌پیوندد، آب آنجا از چاهها ست، ولی شیرین‌تر و گواراتر از چابهار است. از سوی دریا دیوار بزرگی کشیده‌اند و برای بارانداز و غیره دژ معتبری است، اصل قلعۀنو در روی تپۀ بلندی ساخته شده، و شمار اندکی درخت از گونه‌ای که در چابهار است، در آنجا هم پیدا می‌شود (ص ١٩٣-١٩٤).
افضل‌الملک کرمانی در ١٣١٥ق/١٨٩٧م، قلعۀ قدیم تیس را دژی ویران نوشته، و افزوده است که قلعه و ساختمانهای نوی که به دستور شاه و به فرمان وکیل‌الملک ساخته شده‌اند، به پایان رسیده‌اند. وی جمعیت این بندر را در زمان خود، ٧٥ خانوار نوشته است (ص ١٠٦).
تیس در ١٣٢٠ش، دهکـده‌ای کوچک، سکـونتگاه ماهیگیران و دارای ١٥-٢٠ خانـۀ حصیری بوده است (رزم‌آرا، ١٠٤). یکـی از علل کـاهش روزافزون اهمیت بنـدر تیس، از میان رفتـن تولیـد نیشکر و پانیـذ در مکران، و صـادر نشـدن آن بـود، زیـرا چنان‌که پیش‌تر یاد شد، تیس مرکز خرید و فروش و صدور این فراورده بوده است (سیدسجادی، ٣٣٠؛ اقتداری، ٦٠١، ٦٠٧).
آثار تاریخی: در درۀ تیس، بلندی مشرف بر دره و دماغۀ رأس تیز، ویرانه‌ها، قبرستانها و آرامگاههای سنگی بر جای مانده است که برخی از مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: کلات، پیروز گَتّه، بلوچ گَتّه، بان مسیتی، بند پله بند، سدهای دهانۀ رأس تیز، قبرستان زرآباد، ویرانه‌های شهبازبند و تیس کوبان (همو، ٦١٠-٦١١).

مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ ابن بلخی، فارس‌نامه، به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز، ١٣٧٤ش؛ ابودلف، مسعر، الرسالةالثانیة، به کوشش بطرس بولگاکف و انس خالدوف، ترجمۀ محمد منیر مرسی، قاهره، ١٩٧٠م؛ ابوعلی مسکویه، احمد، تجارب الامم، به کوشش ه‌ . ف. آمدرُز، قاهره، ١٣٣٣ق/١٩١٥م؛ ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛ اصطخری، ابراهیم، مسالک الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٢٧م؛ افشار سیستانی، ایرج، چابهار و دریای پارس، زاهدان، ١٣٧٢ش؛ افضل‌الدین کرمانی، احمد، عقدالعلى، به کوشش علی محمد عامری نائینی، تهران، ١٣٥٦ش؛ افضل‌الملک کرمانی، محمود، «بلوچستان»، یادگار، تهران، ١٣٢٨ش، س ٥، شم‌ ٨ و ٩؛ اقتداری، احمد، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج‌فارس و دریای عمان، تهران، ١٣٤٨ش؛ بزرگ بن شهریار، عجائب الهند، به کوشش محمدسعید طریحی، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛ حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣٣ق/١٩١٥م؛ «درگاه ملی آمار» (نک‌ : مل‌ ، SCI‌)؛ راهنمای منطقۀ آزاد چابهار، تهران، ١٣٨٢ش؛ رایین، اسماعیل، دریانوردی ایرانیان، تهران، ١٣٥٠ش؛ رزم‌آرا، علی، جغرافیای نظامی ایران (مکران)، تهران، ١٣٢٠ش؛ سدیدالسلطنه، محمدعلی، سرزمینهای شمالی پیرامون خلیج‌فارس و دریای عمان در صد سال پیش، به کوشش احمد اقتداری، تهران، ١٣٧١ش؛ سیدسجادی، منصور، باستان‌شناسی و تاریخ بلوچستان، تهران، ١٣٤٧ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٢ش؛ محمدبن ابراهیم، سلجوقیان و غز در کرمان، به کوشش باستانی پاریزی، تهران، ١٣٤٣ش؛ مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛ میرزامهدی خان سرتیپ قائنی، «کتابچۀ سیاحت‌نامۀ بلوچستان»، به کوشش ایرج افشار، فرهنگ ایران زمین، تهران، ١٣٦٨ش، شم‌ ٢٨؛ وزیری، احمدعلی، تاریخ کرمان، به کوشش باستانی پاریزی، تهران، ١٣٦٤ش؛ نیز:

Brunner, Ch., »Geographical and Administrative Divisions: Settlements and Economy«, The Cambridge History of Iran, vol. III)٢(, ed. E. Yarshater, London, ١٩٨٣; Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦; SCI, www.sci.org.ir/portal/faces/public/ census٨٥; Sykes, P., The Thousand Miles in Persia or Eight Years in Iran, New York, ١٩٠٢.
محسن احمدی